Door Duisternis tot Licht
Kartini¹)
Door Duisternis tot Licht. Gedachten over en voor het Javaansche Volk van wijlen Raden Adjeng Kartini. Semarang, Soerabaja, 's-Gravenhage. G.C.T. van Dorp & Co. 1911.
The flower will bloom another year.
Over dit hoofdstuk/artikel:
Titels: Over Door duisternis tot licht
Auteurs: Conrad Th. van Deventer
¹) Enkele in deze bladzijden voorkomende termen worden aan het slot van het artikel voor met Indië niet bekende lezers verklaard.
Zij was de oudste dochter uit het huwelijk van den regent van Djapara, Raden Mas Adipati Ario Sosrodiningrat, en diens Raden Ajoe. Twee op haar volgende zusters, drie oudere broers en een de reeks der kinderen sluitend jonger broertje vormden, met een oudere half-zuster en met haar, het groote gezin te midden waarvan zij haar kinderjaren doorbracht. Haar vader, gesproten uit een oud geslacht, sedert eeuwen met het nederlandsche bestuur verbonden, was een der vijf zonen van den regent van Demak, Pangéran Ario Tjondronegoro, een verlicht man, die, vóor ruim een halve eeuw reeds, het nut van een goede, op westersche leest geschoeide opvoeding voor zijn kinderen begreep. In den heer C.E. van Kesteren, den lateren hoofdredacteur van het semarangsche dagblad de Locomotief en oprichter van de Indische Gids, wist de Pangéran een uitnemend leeraar en leidsman voor zijn zonen te vinden. De proefneming, welke
Kartini¹)
Door Duisternis tot Licht. Gedachten over en voor het Javaansche Volk van wijlen Raden Adjeng Kartini. (Habis Gelap Terbitlah Terang. Pikiran-Pikiran tentang dan untuk Bangsa Jawa dari Mendiang Raden Adjeng Kartini). Semarang, Soerabaja, 's-Gravenhage. G.C.T. van Dorp & Co. 1911.
The flower will bloom another year.
Tentang bab/artikel ini:
Judul: Tentang Door duisternis tot licht
Penulis: Conrad Th. van Deventer
¹) Beberapa istilah yang muncul di dalam tulisan ini dijelaskan di bagian akhir artikel bagi para pembaca yang belum mengenal Hindia.
Ia adalah putri sulung dari pernikahan Bupati Jepara, Raden Mas Adipati Ario Sosrodiningrat, dengan sang Raden Ayu. Dua adik perempuan berikutnya, tiga kakak laki-laki, dan seorang adik laki-laki bungsu yang menutup deretan anak-anak, bersama seorang kakak perempuan seayah dan dirinya sendiri, membentuk keluarga besar tempat ia menghabiskan masa kanak-kanaknya. Ayahnya berasal dari garis keturunan kuno yang telah berabad-abad terikat dengan pemerintahan Belanda; beliau adalah satu dari lima putra Bupati Demak, Pangeran Ario Tjondronegoro, seorang pria berpikiran maju yang sejak lebih dari setengah abad lalu telah memahami manfaat pendidikan yang baik dan berorientasi Barat bagi anak-anaknya. Pada diri Tuan C.E. van Kesteren—yang kelak menjadi pemimpin redaksi harian Semarang De Locomotief dan pendiri De Indische Gids—sang Pangeran berhasil menemukan sosok guru dan pembimbing yang luar biasa bagi putra-putranya. Eksperimen tersebut, yang
voor die dagen gewaagd mocht heeten, slaagde volkomen. Alle vijf de broeders groeiden op tot voortreffelijke ambtenaren en brachten het tot regent. Slechts éen is nog in leven: de tegenwoordige regent van Demak, Ario Adiningrat, die èn als bestuurder èn als schrijver van verschillende in uitnemend nederlandsch gestelde artikelen, zich een eervollen naam verwierf en wiens verdiensten nog onlangs de regeering erkende door het verleenen van den hoogsten, ook door zijn vader gedragen ambtstitel: Pangéran.
Kartini's vader wenschte het hem in zijn jeugd gegeven voorbeeld te volgen: ook zijn kinderen, de meisjes zoo goed als de jongens, moesten, behalve hun eigen taal, hollandsch leeren en, met behulp van dien sleutel, de schatkamer van het westersche weten ontsluiten. Zoo ging Kartini dan al vroegtijdig naar de openbare europeesche school te Djapara, waar zij met tal van hollandsche en half-hollandsche kameraadjes in aanraking kwam en zich spoedig kennen deed als een vlug, volijverig leerlingetje met zeldzamen aanleg voor het Nederlandsch. Haar liefste vriendin was Letsy, de dochter van het hoofd der school, en toen deze haar eens vertelde dat zij later naar Holland gaan zou om aan een kweekschool voor onderwijzeres te studeeren, kwamen bij Kartini vage verlangens op om hetzelfde te doen. Maar als de meisjes haar vraagden wat zij worden wilde, durfde ze geen antwoord geven. Thuis over het geval sprekende kreeg zij de oplossing spoedig genoeg te hooren. Een oudere broer zou het haar wel zeggen. ‘Wat meisjes moeten worden? Wel, een Raden Ajoe natuurlijk.’ Maar Kartini kon maar niet begrijpen dat dit nu eenmaal zoo moest. In stilte benijdde zij Letsy die geen Raden Ajoe behoefde te worden maar voor onderwijzeres mocht gaan studeeren.
Aan het heerlijke schoolleventje kwam, veel eerder dan Kartini lief was, een eind. In het najaar van 1891, ze was toen ruim twaalf jaar, oordeelden haar ouders dat het oogenblik daar was om haar het leven der javaansche jonge meisjes te doen aanvangen. Dat leven beteekent: afzondering van de buitenwereld, rustig afwachten in het ouderlijk huis van het oogenblik waarop de door de ouders uitgekozen man het meisje een andere woning komt aanwijzen. Kartini trachtte haar vader te bewegen, voor haar een uitzondering te
untuk masa itu tergolong sangat berani, berhasil dengan sempurna. Kelima bersaudara itu tumbuh menjadi pejabat-pejabat terkemuka dan semuanya mencapai kedudukan bupati. Hanya satu yang masih hidup: Bupati Demak saat ini, Ario Adiningrat, yang baik sebagai birokrat maupun sebagai penulis berbagai artikel berbahasa Belanda yang sangat bermutu, telah meraih nama terhormat dan yang jasanya baru-baru ini diakui oleh pemerintah melalui penganugerahan gelar jabatan tertinggi yang dahulu juga disandang ayahnya: Pangeran.
Ayah Kartini berkeinginan meneladani contoh yang diberikan pada masa mudanya: anak-anaknya, baik perempuan maupun laki-laki, selain bahasa mereka sendiri, harus belajar bahasa Belanda dan, dengan bantuan kunci tersebut, membuka perbendaharaan pengetahuan Barat. Maka Kartini pun sejak dini masuk ke sekolah umum Eropa di Jepara. Di sana ia bergaul dengan banyak kawan bermain Belanda dan Indo-Belanda, serta segera dikenal sebagai siswi yang cerdas, rajin, dan memiliki bakat luar biasa dalam bahasa Belanda. Sahabat terkasihnya adalah Letsy, putri kepala sekolah. Ketika Letsy suatu kali bercerita bahwa kelak ia akan pergi ke Belanda untuk belajar di sekolah guru (kweekschool), timbullah dalam diri Kartini kerinduan samar-samar untuk melakukan hal yang sama. Namun ketika kawan-kawannya bertanya apa cita-citanya kelak, ia tidak berani menjawab. Ketika membicarakan hal itu di rumah, ia segera mendapatkan jawabannya. Seorang kakak laki-laki memberitahunya: “Perempuan mau jadi apa? Ya, tentu saja menjadi seorang Raden Ayu.” Namun Kartini tidak habis mengerti mengapa harus selalu demikian. Dalam hati ia merasa iri pada Letsy yang tidak perlu menjadi seorang Raden Ayu, melainkan diperbolehkan belajar menjadi guru.
Kehidupan sekolah yang menyenangkan itu berakhir jauh lebih cepat daripada yang diharapkan Kartini. Pada musim gugur tahun 1891, ketika usianya baru menginjak dua belas tahun lebih sedikit, orang tuanya memandang bahwa saatnya telah tiba bagi Kartini untuk memulai kehidupan gadis remaja Jawa. Kehidupan itu berarti: pengasingan dari dunia luar, menanti dengan tenang di rumah orang tua hingga saatnya tiba seorang pria pilihan orang tua datang membawanya ke rumah lain. Kartini berusaha membujuk ayahnya agar membuat pengecualian
maken. Zij hield zoo veel van leeren en zou zoo gaarne daarmede voortgaan, liefst de H.B.S. te Semarang bezoeken, even als haar lievelingsbroer. Maar vader, die vond dat hij met zijn dochtertje al héél ver gegaan was, zeide zacht doch beslist neen.
Kartini moest zich onderwerpen. Zij had het slechter kunnen treffen want haar ouders waren lief voor haar en de ouderlijke woning was groot en fraai en vol geriefelijkheid. Maar, hoe mooi en ruim de kooi waar het vogeltje in gevangen werd ook was, een kooi bleef het. Eerst had zij Letsy nog, maar het duurde niet lang of deze moest weg, naar ‘'t hooge Noorden’, naar haar studies. En zoo voelde ze zich dikwijls alleen in het groote huis, waar niet iedereen haar begreep. Haar oudere half-zuster, die al lang een gelijk lot moest ondergaan, vond dat Kartini zich wel wat beter kon schikken. Er was nu eenmaal een adat die moest worden in acht genomen. Niet anders oordeelde haar oudste broer, die zich bovendien op het standpunt plaatste dat jongeren gehoorzaamheid verschuldigd zijn aan oúderen en dat vooràl meisjes hun oudere broers moeten gehoorzamen. Was Vader niet altijd zoo vriendelijk en zacht voor haar geweest, zij zou haar lot bijna ondraaglijk gevonden hebben.
Vader deed voor haar wat hij meende te kunnen doen. Hij bevredigde haar verlangen naar degelijke lectuur. Want in de boeken had zij, als zoovelen vóor haar, haar troost gevonden. De djaparasche leestrommel, ruim voorzien als alle indische leestrommels van hollandsche tijdschriften, werd haar een rijke bron van genot en leering. Onbekende woorden schreef zij op om, als haar knappe broer die te Semarang de H.B.S. afliep met vacantie of vrije dagen overkwam, door hèm omtrent hun beteekenis te worden voorgelicht. Zoo werd ook Kartini een echt knappertje en misschien zou zelfs haar gevoel wel zijn ondergegaan in haar verstand, was niet in de jaren van haar afzondering het gezin vermeerderd met een broertje. Dat broertje bracht Kartini nader tot haar moeder die zij met andere oogen ging aanzien toen zij al de teederheid en de zelfverloochenende zorgen waarmede de jonggeborene omringd werd gadesloeg. Zóo was moeder ook voor haar geweest!
Toen Kartini 16 jaar geworden was trouwde haar oudere
baginya. Ia begitu mencintai belajar dan sangat ingin melanjutkannya, terutama bersekolah di H.B.S. di Semarang, sama seperti kakak laki-laki kesayangannya. Namun sang ayah, yang merasa telah melangkah teramat jauh dalam mendidik anak perempuannya, menolak dengan lembut namun tegas.
Kartini harus tunduk. Keadaannya sebenarnya bisa saja lebih buruk, sebab orang tuanya sangat menyayanginya dan kediaman orang tuanya begitu luas, indah, serta penuh kenyamanan. Namun, betapa pun indah dan luasnya sangkar tempat burung kecil itu terkurung, ia tetaplah sebuah sangkar. Mula-mula ia masih memiliki Letsy, tetapi tak lama kemudian sahabatnya itu harus pergi ke “Negeri Utara yang Jauh” demi studinya. Maka Kartini pun kerap merasa kesepian di rumah besar itu, tempat di mana tidak semua orang memahaminya. Kakak perempuan tirinya yang lebih tua, yang telah lama menjalani nasib serupa, berpendapat bahwa Kartini seharusnya bisa lebih menyesuaikan diri. Bagaimanapun juga, ada adat yang wajib dihormati. Pendapat serupa dianut oleh kakak laki-laki tertuanya, yang memegang prinsip bahwa yang muda wajib patuh kepada yang lebih tua, dan terutama anak perempuan harus menaati kakak laki-lakinya. Seandainya Ayah tidak selalu bersikap begitu ramah dan lembut kepadanya, ia tentu akan merasa nasibnya nyaris tak tertahankan.
Ayah melakukan apa yang menurutnya sanggup ia perbuat. Beliau memenuhi kehausan Kartini akan bacaan-bacaan bermutu. Sebab di dalam buku-buku itulah Kartini, seperti banyak orang sebelumnya, menemukan penghiburan. Kotak langganan bacaan (leestrommel) Jepara, yang terisi penuh dengan majalah-majalah Belanda sebagaimana lazimnya di Hindia, menjadi sumber kenikmatan dan pembelajaran yang kaya. Kata-kata yang belum dipahaminya dicatat agar kemudian dijelaskan artinya oleh sang kakak pandai yang bersekolah di H.B.S. Semarang setiap kali pulang saat liburan. Demikianlah Kartini tumbuh menjadi gadis yang sangat cerdas, dan barangkali perasaannya bahkan bisa saja terkubur di balik ketajaman akalnya, andai kata dalam masa-masa pingitan tersebut keluarganya tidak dianugerahi seorang adik laki-laki baru. Kelahiran adik kecil itu mendekatkan Kartini kembali kepada ibunya, yang mulai dipandangnya dengan cara berbeda tatkala menyaksikan sendiri segala kelembutan serta pengorbanan tanpa pamrih yang dicurahkan sang ibu kepada bayi yang baru lahir tersebut. Demikian pulalah dahulu sang ibu merawat dirinya!
Ketika Kartini berusia 16 tahun, kakak perempuannya
zuster. Daardoor kwam een groote verandering in haar leven. Zij kon zich nu vrijer aansluiten bij haar twee jongere zusters die inmiddels ook van school en thuis gekomen waren en met wie zij zich door een innige sympathie verbonden gevoelde. Zij krijgen met hun drietjes éen kamer, waar zij droomen en werken. Het ‘klaverblaadje’ zooals zij zich zelf noemen.
Allengs komt nu eenige verandering in haar bestaan. Een hollandsche dame geeft haar en haar zusjes les in handwerken, een heerlijke gelegenheid om weer eens hollandsch te spreken met een echte hollandsche! In 1898, ter eere van de ‘kroning’, weet de resident van Djapara Kartini's vader te bewegen om haar en haar zusjes mede te brengen naar Pati, de gewestelijke hoofdplaats, om er een kijkje te nemen van de feesten. Nu is de ban verbroken. De dochters van Djapara's regent worden niet langer angstvallig voor elk vreemd mannenoog verborgen gehouden. Komt een oorlogsschip ter reede en brengen de officieren den regent een bezoek, zijn dochters verschijnen mede in de voorgalerij en mogen zelfs een uitnoodiging om aan boord te komen aannemen!
De opheffing van het isolement heeft nog andere gevolgen: de mogelijkheid om buitenshuis goede vrienden onder de Europeanen te maken. Een groote sympathie ontstaat tusschen Kartini en den heer en mevrouw Ovink-Soer, hij, een ernstig, degelijk bestuurs-ambtenaar, zij, een verstandige, gevoelvolle en geletterde dame, die meer dan een oudere vriendin, die een tweede moeder wordt voor het naar kennis en hartelijkheid dorstende meisje en onder wier leiding in Kartini's fijnbesnaard gemoed een gezond idealisme tot ontwikkeling komt.
Maar als alle ambtenaren in Indië was ook de heer Ovink onderhevig aan overplaatsing. In 1899 verhuist het echtpaar naar Djombang. De afstand kan echter de sympathie niet doen verminderen en het met liefdevolle hand uitgestrooide zaad mag een rijken oogst doen verwachten.
Het jaar 1900 - Kartini is inmiddels 21 jaar geworden - wordt het tot dusver belangrijkste van haar leven. Aan het hoofd van het departement van onderwijs is een bezield man als directeur gekomen: mr. J.H. Abendanon. Zijn hart
menikah. Peristiwa itu membawa perubahan besar dalam hidupnya. Ia kini dapat lebih leluasa bergaul akrab dengan kedua adik perempuannya yang pada saat itu juga telah selesai sekolah dan kembali ke rumah, yang dengannya ia terikat rasa simpati yang mendalam. Mereka bertiga berbagi satu kamar, tempat mereka bermimpi dan berkarya bersama. “Het klaverblaadje” (helai daun semanggi), demikian mereka menyebut diri mereka sendiri.
Secara perlahan, kehidupannya mulai berubah. Seorang wanita Belanda memberikan pelajaran keterampilan tangan kepada Kartini dan adik-adiknya—sebuah kesempatan luar biasa untuk kembali berbicara bahasa Belanda dengan orang Belanda asli! Pada tahun 1898, dalam rangka perayaan penobatan Ratu Wilhelmina, Residen Jepara berhasil membujuk ayah Kartini untuk mengajak Kartini dan adik-adiknya ke Pati, ibu kota keresidenan, guna menyaksikan kemeriahan pesta. Kini belenggu itu telah patah. Putri-putri Bupati Jepara tidak lagi disembunyikan dengan cemas dari setiap pandangan pria asing. Ketika sebuah kapal perang berlabuh di pelabuhan dan para perwiranya berkunjung ke kediaman bupati, putri-putri bupati ikut hadir di serambi depan dan bahkan diperbolehkan menerima undangan untuk naik ke atas kapal!
Pencabutan masa isolasi tersebut membawa dampak lain: terbukanya peluang untuk menjalin persahabatan erat dengan kalangan Eropa di luar rumah. Simpati mendalam terjalin antara Kartini dengan Tuan dan Nyonya Ovink-Soer. Sang suami adalah seorang pejabat pamong praja yang berkarakter sungguh-sungguh dan matang, sementara sang istri adalah seorang wanita bijaksana, penuh kehangatan budi, dan terpelajar, yang lebih dari sekadar sahabat yang lebih tua—beliau menjadi ibu kedua bagi gadis yang haus akan ilmu dan kehangatan hati tersebut, yang di bawah bimbingannyalah idealisme sehat mekar di dalam jiwa Kartini yang peka.
Namun sebagaimana semua pejabat di Hindia, Tuan Ovink pun terkena mutasi tugas. Pada tahun 1899 pasangan tersebut pindah ke Jombang. Jarak geografis tak mampu mengikis ikatan simpati itu, dan benih yang telah disemai dengan penuh kasih sayang menjanjikan panen yang berlimpah.
Tahun 1900—saat Kartini berusia 21 tahun—menjadi tahun terpenting dalam hidupnya hingga saat itu. Departemen Pendidikan dipimpin oleh seorang direktur yang berjiwa pembaharu: Mr. J.H. Abendanon. Hatinya
heeft den weerslag gevoeld van het nieuwe leven dat zich begint te openbaren in de inlandsche samenleving. Hij beseft dat voor een harmonische ontwikkeling van de maatschappij die gaat worden de verheffing van de toekomstige moeders noodzakelijk is. Hij heeft gehoord van den regent van Djapara, van diens verlichte opvoedingsproeven, van diens talentvolle dochters en hij besluit, met zijn echtgenoote, wier idealisme voor het zijne niet onderdoet, door Midden-Java te reizen ten einde met deze inlandsche pioniers overleg te plegen.
Staande in de voorgalerij van den kaboepaten ziet Kartini het rijtuig waarmede haar vader de gasten van het station ging halen het voorerf oprijden. Hoe juicht het in haar binnenste als zij haar vader ziet zitten naast mevrouw Abendanon en den directeur, ‘die toch een heel hooge oom is’ op de voorbank. Dat moet mr. Abendanon uitdrukkelijk verlangd hebben want Vader, gewoon om zelfs tegenover jongere assistent-residenten zich te vergenoegen met den tweeden rang, zou uit zich zelf nooit de eereplaats hebben ingenomen. De ‘nieuwe tijd’ had voor haar niet zinrijker kunnen worden aangekondigd.
De kennismaking met de Abendanon's is voor Kartini éen zaligheid. Verwante zielen zijn weder gevonden en ‘zieleverwantschap is dieper band dan bloedverwantschap.’ De wenschelijkheid wordt erkend om van overheidswege een school op te richten voor dochters van regenten. De directeur zal aan de regeering een voorstel doen in dien geest. Misschien kan Kartini, na degelijke voorbereiding, aan die school verbonden worden als onderwijzeres. In elk geval moet zij bij de familie Abendanon komen logeeren. Mevrouw zal haar zelf komen halen.
Arme Kartini! Zij zou spoedig haar eerste bittere teleurstelling ondervinden. Over het voorstel van den directeur om een opleidingsschool voor regentsdochters op te richten werd door de regeering de meening van alle regenten ingewonnen en de meerderheid dezer inlandsche hoofdambtenaren verklaarde zich er tegen, daar het niet met de adat zou strooken meisjes buitenshuis op te voeden. In plaats van dan tòch maar zulk een school op te richten ter wille van de minderheid die dit bezwaar niet overwegend achtte, besloot de regeering het voorstel van den directeur niet over te nemen.
telah menangkap getaran kehidupan baru yang mulai tampak dalam masyarakat pribumi. Ia menyadari bahwa demi perkembangan masyarakat masa depan yang selaras, pengangkatan derajat kaum ibu masa depan adalah sebuah keharusan. Beliau telah mendengar perihal Bupati Jepara, tentang langkah-langkah pendidikannya yang maju, tentang putri-putrinya yang berbakat, dan beliau memutuskan, bersama istrinya yang memiliki idealisme setara, untuk melakukan perjalanan melintasi Jawa Tengah demi bertukar pikiran dengan para perintis pribumi ini.
Berdiri di serambi depan kabupaten, Kartini melihat kereta kuda yang dikendarai ayahnya untuk menjemput para tamu dari stasiun memasuki pekarangan. Betapa hatinya bersorak tatkala melihat ayahnya duduk berdampingan dengan Nyonya Abendanon, sementara sang Direktur, yang merupakan “pejabat yang sangat tinggi”, duduk di bangku depan. Hal itu pastilah atas permintaan tegas Mr. Abendanon sendiri, sebab sang Ayah, yang terbiasa mengalah ke posisi kedua bahkan di hadapan asisten residen muda sekalipun, tak akan pernah berani mengambil tempat kehormatan atas inisiatif sendiri. “Zaman baru” bagi Kartini tak mungkin diumumkan dengan cara yang lebih bermakna daripada peristiwa ini.
Pertemuan dengan keluarga Abendanon adalah sebuah kebahagiaan sejati bagi Kartini. Jiwa-jiwa yang sehaluan telah saling menemukan, dan “persaudaraan jiwa adalah ikatan yang lebih mendalam daripada pertalian darah.” Diakuilah pentingnya pendirian sekolah oleh pemerintah bagi putri-putri para bangsawan/bupati. Sang Direktur bermaksud mengajukan usulan ke arah itu kepada pemerintah. Barangkali Kartini, setelah persiapan yang memadai, dapat diangkat menjadi pengajar di sekolah tersebut. Bagaimanapun juga, ia diundang untuk menginap di kediaman keluarga Abendanon; Nyonya Abendanon sendiri yang akan datang menjemputnya.
Malang bagi Kartini! Tak lama kemudian ia harus mengalami kekecewaan pahit pertamanya. Terkait usulan Direktur Pendidikan untuk mendirikan sekolah pelatihan bagi putri-putri bupati, pemerintah meminta pertimbangan dari seluruh bupati di Jawa. Mayoritas pejabat kepala pribumi ini menyatakan ketidaksetujuan mereka, dengan dalil bahwa mendidik anak gadis di luar rumah bertentangan dengan adat. Alih-alih tetap mendirikan sekolah tersebut demi kelompok minoritas yang tidak memandang keberatan adat sebagai halangan mutlak, pemerintah memutuskan untuk tidak menyetujui usulan sang direktur.
Gelukkig dat de directeur en zijn vrouw hun vriendinnetje niet loslaten. Ter vervanging van een naar elders verplaatsten onderwijzer wordt aan de europeesche school te Djapara een onderwijzeres benoemd, die weldra als een trouwe makker zich bij het klaverblaadje aansluit. De uitnoodiging om te Batavia te komen logeeren blijkt meer dan een plichtpleging te zijn geweest. Kartini en haar zusters brengen eenigen tijd ten huize van de familie Abendanon door en komen er in aanraking met andere hoogstaande en ruimdenkende Nederlanders. Geen van dezen maakt op Kartini grooteren indruk dan dr. Adriani, de afgevaardigde van het Nederlandsch Bijbelgenootschap, wiens arbeid onder de Toradja's van Midden Celebes haar met bewondering en sympathie vervult. Haar verlangen om op háar gebied ook te werken voor het heil der menschheid word steeds sterker. Soms denkt zij er over naar Modjowarno, de inlandsche christen-kolonie in Oost-Java, te gaan om daar verloskunde te studeeren. Maar véel liever zou zij toch onderwijzeres worden en daarna, liefst met haar zusters, een internaat openen voor dochters van inlandsche hoofden.
Hoe moet zij het echter aanleggen om de daarvoor vereischte degelijke kennis te vergaren? Meer en meer komt zij tot het inzicht dat zij naar Nederland zal moeten gaan om, vrij van de invloeden die op Java haar belemmeren, de acten, die haar volledige bevoegdheid moeten verleenen, te verwerven. Zij spreekt er over met den heer Van Kol die in het voorjaar van 1902 Djapara bezoekt en in den kaboepaten logeert. Hoe ingenomen ook met de denkbeelden van het meisje, die haar levensdoel zoo duidelijk voor zich ziet, wijst de nederlandsche volksvertegenwoordiger haar toch op het gevaar, waaraan een langdurig verblijf in Europa haar zal blootstellen: in de oogen van haar landgenooten van dezen te vervreemden en zoo een deel in te boeten van het vertrouwen dat ter bereiking van haar doel onmisbaar is. Maar als zij blijft aandringen, zegt de heer Van Kol zijn steun toe. Inderdaad gelukt het hem bij de behandeling van de indische begrooting voor 1903 den minister van Kolonien te bewegen tot het toezeggen van een crediet ten behoeve der opleiding in Europa van Kartini en haar zuster Roekmini.
Maar nu spreekt mr. Abendanon nog eens ernstig met de meisjes en weet haar te overtuigen dat het in
Beruntung, sang Direktur dan istrinya tidak melepaskan sahabat muda mereka. Untuk menggantikan seorang guru pria yang dipindahtugaskan, diangkatlah seorang guru wanita di sekolah Eropa di Jepara, yang segera menjadi rekan setia bagi kelompok daun semanggi. Undangan untuk berlibur dan menginap di Batavia terbukti bukan sekadar basa-basi. Kartini dan adik-adiknya menghabiskan waktu beberapa lama di kediaman keluarga Abendanon dan berkenalan dengan sejumlah tokoh Belanda terkemuka yang berpandangan luas. Tak ada yang meninggalkan kesan lebih mendalam pada Kartini selain Dr. Adriani, utusan Lembaga Alkitab Belanda (Nederlandsch Bijbelgenootschap), yang baktinya di tengah masyarakat Toraja di Sulawesi Tengah membangkitkan kekaguman dan simpati besarnya. Kerinduan Kartini untuk turut bekerja demi kebaikan umat manusia di bidangnya sendiri kian membara. Kadang-kadang ia berpikir untuk pergi ke Mojowarno, permukiman Kristen pribumi di Jawa Timur, guna mempelajari ilmu kebidanan di sana. Namun ia jauh lebih memilih menjadi seorang guru, lalu kemudian, bersama adik-adiknya, membuka sekolah berasrama (internaat) bagi putri-putri kepala bumiputra.
Namun bagaimana caranya ia dapat menghimpun pengetahuan memadai yang dipersyaratkan? Kian lama kian jelas baginya bahwa ia harus pergi ke Belanda agar terbebas dari berbagai rintangan yang membelenggunya di Jawa, demi memperoleh ijazah resmi (acten) yang akan memberinya wewenang penuh mengajar. Ia membicarakan hal ini dengan Tuan Van Kol yang mengunjungi Jepara pada musim semi tahun 1902 dan menginap di kabupaten. Betapa pun terkesannya dengan pemikiran gadis muda yang begitu gamblang melihat tujuan hidupnya itu, sang wakil rakyat Belanda tersebut tetap mengingatkannya akan bahaya dari masa tinggal yang panjang di Eropa: risiko terasing dari bangsanya sendiri di mata rakyatnya, sehingga berpotensi kehilangan sebagian kepercayaan yang mutlak dibutuhkan demi tercapainya tujuannya. Namun karena Kartini terus mendesak, Tuan Van Kol berjanji akan memberikan dukungannya. Dan memang, saat pembahasan anggaran belanja Hindia untuk tahun 1903, ia berhasil meyakinkan Menteri Urusan Jajahan untuk menyetujui pemberian kredit dana beasiswa bagi pendidikan Kartini dan adiknya, Roekmini, di Eropa.
Namun saat itu Mr. Abendanon kembali berbicara secara serius kepada mereka dan berhasil meyakinkan bahwa demi kemaslahatan perjuangan mulia tersebut, jauh lebih baik jika
het belang der goede zaak veel beter is dat zij niet in Europa maar in Indie haar voorbereidende studien voortzetten. De gedachte dat daardoor een langdurige scheiding van haar ouders is te voorkomen doet haar ten slotte zwichten en, wanneer zij eenmaal de overwinning op zich zelf heeft behaald om het zoo vurig verlangde, thans binnen haar bereik gekomene te laten varen, beseft Kartini welk een goede raad haar gegeven werd. Want haar ouders, die tot dusver niet dan noode en na pijnlijken strijd met de wenschen van hun onstuimig dochtertje medegingen, hebben met het nieuwe plan, dat het schrikbeeld Holland althans verbant, vollen vrede. De zusters richten tot de regeering het verzoek om in de gelegenheid te worden gesteld, ten bate van de javaansche vrouw in de toekomst, haar opvoeding te voltooien te Batavia. Ook op raad van mr. Abendanon beginnen de zusters met in den kaboepaten les te geven aan dochtertjes van inlandsche ambtenaren. Spoedig telt het schooltje al zeven leerlingen omtrent wier bevattelijkheid, aardige maniertjes en met tact bestreden karakterfoutjes mevrouw Abendanon trouw op de hoogte wordt gehouden. Aldus zich bij voorbaat practisch oefenend, wachten de toekomstige acte-onderwijzeressen de beslissing der regeering af.
Er had intusschen in den kaboepaten een groote gebeurtenis plaats gehad. Kardinah, het jongste zusje, had zich aan het klaverblaadje onttrokken om de vrouw te worden van een javaanschen ambtenaar. Gelukkig is de zwager een man naar Kartini's hart zoodat zij, hoe bedroefd ook dat haar zusje den driebond moet verbreken, den bruiloft met vrede kan medevieren. De statige inlandsche ceremoniën, die niet achterwege blijven, treffen haar zelfs meer dan zij verwacht had. Maar zij golden dan ook niet een gewoon javaansch huwelijk tusschen twee voor elkaar wildvreemden, maar een huwelijk tusschen een jongen man en een meisje die elkaar sinds lang kennen en met wederzijdschen wil gekozen hadden. Alleen zulk een huwelijk kan genade vinden in Kartini's oogen.
Toch bemerkt zij, naarmate zij ouder wordt, dat zelfs die gewone javaansche huwelijken soms tot gelukkige verbintenissen kunnen leiden. Zij heeft het voorbeeld van haar ouders; zij heeft ook het voorbeeld
mereka tidak melanjutkan studi persiapan di Eropa, melainkan di Hindia saja. Pemikiran bahwa dengan cara ini perpisahan lama dengan orang tua dapat dihindari akhirnya membuat Kartini luluh. Dan ketika ia telah berhasil memenangkan pergulatan batinnya untuk melepaskan impian yang begitu didambakan—yang kini sebenarnya telah berada dalam jangkauan tangannya—Kartini menyadari betapa bijaknya nasihat yang diberikan kepadanya itu. Sebab orang tuanya, yang selama ini hanya dengan berat hati dan setelah pergulatan batin yang menyakitkan menuruti kehendak putri mereka yang berapi-api, menyambut rencana baru ini dengan penuh kelegaan, karena momok keberangkatan ke Belanda setidaknya telah sirna. Kedua bersaudari itu lalu mengajukan permohonan resmi kepada pemerintah agar diberi kesempatan menuntaskan pendidikan mereka di Batavia demi kemajuan wanita Jawa di masa depan. Juga atas nasihat Mr. Abendanon, kedua putri itu mulai membuka kelas di kabupaten untuk mengajar putri-putri para pejabat pribumi. Dalam waktu singkat, sekolah kecil itu telah memiliki tujuh orang murid; tentang daya tangkap mereka, tingkah laku mereka yang menggemaskan, serta kebiasaan buruk mereka yang dibimbing dengan penuh taktik, selalu dilaporkan secara setia kepada Nyonya Abendanon. Melalui latihan praktik sembari menunggu waktu ini, calon-calon pengajar berijazah tersebut menantikan keputusan dari pemerintah.
Sementara itu, sebuah peristiwa besar terjadi di kabupaten. Kardinah, adik bungsu, melepaskan diri dari ikatan "daun semanggi" untuk menjadi istri seorang pejabat pamong praja Jawa. Beruntung, sang adik ipar adalah pria yang cocok dengan harapan Kartini, sehingga meskipun bersedih karena ikatan tritunggal mereka harus terputus, ia dapat ikut merayakan pernikahan itu dengan damai. Upacara adat bumiputra yang megah, yang tetap dilaksanakan sepenuhnya, bahkan menyentuh hatinya lebih dalam daripada yang ia duga. Hal itu karena pernikahan tersebut bukanlah perkawinan Jawa biasa antara dua orang yang sama sekali asing satu sama lain, melainkan perkawinan antara seorang pemuda dan seorang gadis yang telah lama saling mengenal dan memilih atas kehendak bersama. Hanya pernikahan semacam inilah yang dapat dibenarkan dalam pandangan Kartini.
Kendati demikian, seiring bertambahnya usia, ia menyadari bahwa perkawinan adat Jawa yang lazim pun terkadang dapat menjelma menjadi ikatan yang membahagiakan. Ia melihat contoh dari orang tuanya sendiri; ia juga melihat contoh
van haar oudere zuster die, als zij haar na een scheiding van eenige jaren weder ontmoet, haar onder den invloed van haar ‘besten man’, ‘een prijs uit de huwelijksloterij’, geheel veranderd blijkt. Uit het koude, angstvallig aan de adat gehechte persoontje van voorheen is een hartelijk, warm met Kartini's streven meegevoelend wezen gegroeid. Zij worden en blijven groote vriendinnen.
Maar ook de vriend verschijnt in haar leven. In Augustus 1903 schrijft zij het aan mevrouw Abendanon. ‘Ik zal niet als alleenstaande vrouw onze heerlijke taak gaan vervullen; een flinke, nobele man zal mij ter zijde staan in ons streven om nuttig werkzaam te zijn voor ons volk’. Raden Adipati Djojo Adiningrat heet de uitverkorene van haar hart. Hij is een Javaan van westersche beschaving die een deel van zijn opvoeding in Nederland ontving en die het reeds tot regent van Rembang gebracht heeft. Hij is weduwnaar en vader van eenige kinderen. Kartini voelt het gewicht van de taak die haar wordt opgelegd doch beschouwt het tevens als een voorrecht haar te mogen vervullen. Zij weet dat de moeder dier kinderen sympathiseerde met haar streven; zij weet dus ook dat zij, haar eigen denkbeelden omtrent opvoeding volgend, tevens werken zal in den geest der overledene. Een mooi, verheven verbond belooft haar huwelijk te zullen worden. Het studieplan, waarmede de regeering bleek in te stemmen, wordt opgegeven, ook door Roekmini, die niet alléén naar Batavia gaan wil. Maar wat te Djapara begonnen werd zal worden voortgezet en te Rembang zal Kartini op dezelfde wijze aanvangen. Op dringend verzoek van enkele djaparasche ouders belooft zij hun kinderen te zullen medenemen naar haar nieuwe woonplaats en daar hun opvoeding voort te zetten. Mocht de school te Rembang zich later te sterk uitbreiden dan zal zij haar brengen onder leiding van een europeesche onderwijzeres en zelf als opperste leidster werkzaam blijven.
Den 8en November 1903 wordt het huwelijk in allen eenvoud voltrokken en een paar dagen later houdt het echtpaar zijn blijden intocht in het regentschap van den echtgenoot. Een tijd van stil maar diep geluk breekt voor Kartini aan. Elken dag blijkt haar hoe veel reeds door haar man werd gearbeid, werd voorbereid in haar
dari kakak perempuannya yang, tatkala ditemuinya kembali setelah berpisah beberapa tahun, terbukti telah berubah total di bawah pengaruh suaminya yang sangat baik, "sebuah hadiah utama dari lotre pernikahan". Dari sosok pribadi yang dahulunya dingin dan kaku berpegang pada adat, kini telah tumbuh menjadi pribadi yang hangat dan penuh simpati terhadap cita-cita Kartini. Mereka menjadi dan tetap menjadi sahabat karib.
Namun kemudian, sosok pendamping hidup pun hadir dalam kehidupannya. Pada bulan Agustus 1903, ia menuliskannya kepada Nyonya Abendanon: “Saya tidak akan menjalankan tugas mulia kita sebagai wanita yang berdiri sendiri; seorang pria yang cakap dan berbudi luhur akan mendampingi saya dalam ikhtiar kita untuk berkarya secara bermanfaat bagi bangsa kita.” Raden Adipati Djojo Adiningrat adalah nama pria pilihan hatinya. Beliau adalah seorang priyayi Jawa berperadaban Barat yang mengenyam sebagian pendidikannya di Belanda dan telah menjabat sebagai Bupati Rembang. Beliau seorang duda dengan beberapa orang anak. Kartini menyadari besarnya beban tugas yang dipikulkan ke pundaknya, namun pada saat yang sama ia memandangnya sebagai sebuah kehormatan untuk dapat menunaikannya. Ia tahu bahwa almarhumah ibu dari anak-anak tersebut bersimpati pada perjuangannya; dengan demikian ia tahu bahwa dalam menerapkan gagasan-gagasannya tentang pendidikan, ia sekaligus akan bekerja selaras dengan kehendak almarhumah. Sebuah ikatan yang indah dan mulia dijanjikan oleh pernikahannya. Rencana studi ke Batavia yang telah disetujui pemerintah akhirnya dibatalkan, demikian pula oleh Roekmini yang enggan berangkat sendiri ke Batavia. Namun apa yang telah dirintis di Jepara akan terus dilanjutkan, dan di Rembang Kartini akan memulainya dengan cara yang sama. Atas permohonan mendesak dari beberapa orang tua di Jepara, ia berjanji akan membawa serta anak-anak mereka ke tempat tinggal barunya untuk melanjutkan pendidikan mereka. Seandainya sekolah di Rembang kelak berkembang terlalu pesat, ia berencana menempatkannya di bawah pimpinan seorang guru wanita Eropa, sementara ia sendiri tetap bertindak sebagai pembimbing utama.
Pada tanggal 8 November 1903, pernikahan dilangsungkan dalam segala kesederhanaan, dan beberapa hari kemudian pasangan pengantin tersebut melakukan arak-arakan masuk yang membahagiakan ke wilayah kabupaten sang suami. Suatu masa kebahagiaan yang hening namun mendalam bermula bagi Kartini. Setiap hari kian terbukti baginya betapa banyak hal yang telah dikerjakan dan dipersiapkan oleh sang suami selaras dengan
geest. Ook in huis, voor de opvoeding der kinderen, zijn de grondslagen gelegd. ‘Ik vind hier den akker bereid; ik hoef slechts voort te zaaien’, jucht zij in een brief aan haar vriendin te Batavia, Haar man overlegt met haar zijn onderwijsplannen. ‘Een ambachtsschool voor Inlanders is al lang een illusie van hem’, en ‘Op mijn schrijftafel liggen al vast een paar stukken van zijn hand’. Ook wil hij dat zij samen zullen werken in folklore: hij zal javaansche sagen en legenden verzamelen, zij zal er een boek over schrijven. Zoo zullen zij samen werken. ‘Een heerlijk vooruitzicht!’
In Maart 1904 maakt zij mevrouw Abendanon deelgenoote van hun ‘heerlijk geheim’... ‘Zoo God het wil komt tegen het einde van September een Gods-gezantje ons reeds mooi leven mooier maken, den band nog nauwer, vaster toehalen, die ons nu reeds aan elkander bindt. Moeder, mijn moeder, hoe ik mij gevoel, nu dra een zieltje uit ons beider zielen geboren mij moeder noemen zal!’
Rijker dan ooit door het geluk dat haar wacht leeft zij voort, liefde en poezie om zich heen verspreidend. Ziehier, hoe zij in een brief van 8 Juni 1904 een blik gunt in haar ‘binnenhuis’:
jiwanya. Di dalam rumah tangga pun, fondasi bagi pendidikan anak-anak telah diletakkan. “Saya menemukan ladang di sini telah siap; saya tinggal melanjutkan menabur benih,” serunya gembira dalam sepucuk surat kepada sahabatnya di Batavia. Suaminya berdiskusi dengannya mengenai rancangan-rancangan pendidikan: “Sebuah sekolah pertukangan bagi bumiputra telah lama menjadi impiannya,” dan “Di atas meja tulis saya telah tersusun beberapa naskah dari tangannya.” Sang suami juga menginginkan agar mereka bekerja sama dalam bidang cerita rakyat: sang suami akan mengumpulkan dongeng dan legenda Jawa, dan Kartini yang akan menyusunnya menjadi sebuah buku. Demikianlah mereka akan berkarya bersama. “Suatu harapan masa depan yang indah!”
Pada bulan Maret 1904, ia membagikan “rahasia indah” mereka kepada Nyonya Abendanon: “Jika Tuhan menghendaki, menjelang akhir September seorang utusan Tuhan yang kecil akan hadir membuat hidup kami yang sudah indah ini menjadi kian indah, mengikatkan jalinan tali yang kini telah menyatukan kami berdua menjadi semakin erat dan kokoh. Ibu, ibuku, betapa bahagianya perasaanku, kini sebentar lagi sebuah jiwa kecil yang lahir dari jiwa kami berdua akan memanggilku ibu!”
Dengan jiwa yang lebih kaya daripada sebelumnya berkat kebahagiaan yang menantinya, ia menjalani hidup sembari menebarkan cinta dan puisi di sekelilingnya. Simaklah bagaimana ia memberikan gambaran sekilas mengenai “kehidupan rumah tangganya” dalam sepucuk surat bertanggal 8 Juni 1904:
Zondag is ons beider vrije dag; dien beginnen we heel vroeg met een wandeling. Na het ontbijt leer ik mijn meisjes nog even koken, en dan mag moeder de vrouw doen, wat ze door de week niet kan. Veel is het niet, want mijn man vindt het gezelliger als ik bij hem zit. Hij tracteert me dan op mooie gamelanmuziek waarbij gezongen wordt. Ik vind het dan prettig om bij mijn man te zijn. Alléén maakt de gamelanmuziek een te grooten indruk op mij. Zij voert mij terug naar tijden waar ik niet meer aan denken mag. Zij maakt mij week en weemoedig. Zoo vlieten dan mijn dagen henen, kalm, rustig en vredig als het beekje diep in het bosch, rustig en vredig stemmend, wie van zijn aanschijn geniet.
Als het kind, dat ik onder het hart draag, een meisje mocht zijn, wat of ik dan voor haar zou wenschen? Ik zou wenschen dat zij moge leven! een rijk en vol leven. Het leven, dat haar moeder begon, moge zij voltooien. Zij zal niet gedwongen worden iets te doen tegen haar innigste voelen in. Wat zij doet, zal zij doen uit eigen vrijen wil. Zij zal een moeder hebben, die voor haar innerlijk welzijn zal waken, en een vader, die haar tot niets zal dwingen. Voor hem zal het niets uitmaken of zijn dochter heel haar leven lang ongetrouwd blijft. Waar hij prijs op stelt, is, dat zij onze
Hari Minggu adalah hari libur kami berdua; kami memulainya sangat pagi dengan berjalan-jalan. Seusai sarapan, saya mengajari gadis-gadis asuhanku memasak sejenak, lalu sang ibu rumah tangga boleh melakukan apa yang tidak sempat dilakukannya di hari kerja. Tidak banyak yang dikerjakan, karena suamiku merasa lebih nyaman jika saya duduk menemaninya. Beliau kemudian menghiburku dengan alunan musik gamelan yang indah disertai tembang. Saya merasa bahagia berada di sisi suamiku. Hanya saja, musik gamelan itu meninggalkan kesan yang teramat mendalam padaku. Alunan itu membawaku kembali ke masa-masa lampau yang tak boleh lagi kuingat. Musik itu membuatku rapuh dan diliputi rasa haru melankolis. Demikianlah hari-hariku mengalir, tenang, tenteram, dan damai laksana anak sungai jauh di kedalaman rimba, memberikan ketenangan dan kedamaian bagi siapa pun yang memandangnya.
Jika anak yang sedang kukandung di bawah dadaku ini kelak terlahir sebagai seorang perempuan, apakah yang akan kuharapkan untuknya? Aku berharap agar ia boleh hidup! Menjalani kehidupan yang kaya dan paripurna. Kehidupan yang telah dirintis oleh ibunya, kiranya dapat disempurnakan olehnya. Ia tidak akan dipaksa melakukan apa pun yang bertentangan dengan lubuk hatinya yang terdalam. Apa pun yang ia perbuat, akan ia lakukan atas kehendak bebasnya sendiri. Ia akan memiliki seorang ibu yang akan menjaga kesejahteraan batinnya, dan seorang ayah yang tidak akan memaksanya melakukan apa pun. Bagi sang ayah, tidak akan menjadi masalah andai putrinya memilih untuk tidak menikah seumur hidupnya. Yang berharga bagi beliau adalah bahwa putrinya senantiasa menjaga
achting immer behoudt. Dat hij vrouwen hoogacht, zooals ik innig hoop, dat mijn dochter er eene zal zijn, heeft hij bewezen door mij te trouwen’.
Jammer dat het blijmoedige aanstaande moedertje niet zoo gezond mocht blijven als haar man wel wenschte. Is het het klimaat van Rembang of is de weelde te groot voor het fijngevoelig wezentje? Zeker is dat ze flink ziek wordt en veel moet lijden, zóó, dat haar man aan zijn schoonmoeder telegrafeert om over te komen. Kartini herstelt en gevoelt zich weer zoo sterk, dat zij als van ouds een langen brief aan mevrouw Abendanon schrijven kan. ‘Moeske, ik ben zoo vast overtuigd dat uw dochter het goed zal afbrengen’, klinkt het hoopvol den 7den September. Helaas, ditmaal had haar voorgevoel haar bedrogen. De brief waarin zij het uitte zou haar laatste zijn. ‘13 September’, aldus met aandoenlijke soberheid de uitgever van haar brieven, ‘13 September werd haar zoontje geboren en vier dagen later stierf zij plotseling, slechts ruim 25 jaren oud, gezegend en innig betreurd door allen die haar hebben gekend en liefgehad’.
Wat menigen indischen lezer misschien nog meer dan menigen nederlandschen in Kartini's brieven treffen zal, dat is het gevoel waarvan haar gedachten als overvloeien. Wij hebben er ons aan gewend den Inlander, den Javaan in het bijzonder, te beschouwen als een wezen, wiens vaak onverstoorbare kalmte een zekere met zijn fatalisme verband houdende onaandoenlijkheid doet vermoeden. Ziehier nu echter een meisje van wel aanzienlijken en beschaafden, maar toch echt-javaanschen huize, wier temperament in geen enkel opzicht met deze gangbare voorstelling strookt. En niet alleen zij zelve maar ook haar familieleden en tal van landgenooten, niet het minst onder de kleine luiden, verschijnen in een geheel nieuw licht. Er straalt poëzie uit de menschen en menschjes die Kartini ontmoet. Hoe aandoenlijk is dat verhaal van het arme meisje dat op de vraag wat ze hebben wilde, lekkers, of kleeren, of sieraden, antwoordt: ‘O Moeder, geef mij een bloem, die opengaat in het hart’. Hoe treffend dat andere van den eenvoudigen houtsnijder,
kehormatan dan penghargaan kami. Bahwa beliau sangat menghormati kaum wanita, sebagaimana sangat kuharapkan kelak putriku akan menjadi salah satunya, telah beliau buktikan dengan menikahi diriku.”
Sungguh disayangkan bahwa calon ibu yang berjiwa riang ini tidak dapat terus menikmati kesehatan sebagaimana yang diharapkan suaminya. Apakah karena iklim Rembang, ataukah beban kebahagiaan itu terlalu melimpah bagi raganya yang demikian rapuh? Yang pasti, ia jatuh sakit parah dan sangat menderita, sedemikian rupa hingga sang suami mengirimkan telegram kepada ibu mertuanya untuk segera datang. Kartini sempat pulih dan merasa tenaganya kembali pulih, sehingga sebagaimana biasanya ia mampu menulis surat panjang kepada Nyonya Abendanon. “Ibu, aku begitu yakin bahwa putrimu ini akan melaluinya dengan selamat,” demikian bunyi suratnya yang penuh harapan pada tanggal 7 September. Sayang seribu sayang, kali ini firasatnya telah memperdayainya. Surat tempat ia menumpahkan keyakinan itu menjadi suratnya yang terakhir. “Tanggal 13 September,” demikian catatan penerbit surat-suratnya dengan kesahajaan yang menyayat hati, “tanggal 13 September putra kecilnya lahir, dan empat hari kemudian ia wafat secara mendadak, dalam usia baru menginjak 25 tahun, diberkati dan ditangisi sedalam-dalamnya oleh semua insan yang pernah mengenal dan mencintainya.”
Hal yang barangkali akan lebih menyentuh pembaca di Hindia daripada pembaca di Belanda saat membaca surat-surat Kartini adalah luapan perasaan batin yang melimpah ruah dari setiap buah pikirannya. Kita telah terbiasa memandang kaum bumiputra, khususnya orang Jawa, sebagai sosok yang ketenangannya yang tak tergoyahkan sering kali disangka sebagai bentuk ketidakpekaan perasaan yang bersumber dari paham fatalisme. Namun kini, lihatlah seorang gadis bangsawan dari keluarga terpandang dan terpelajar, namun sejati berdarah Jawa, yang perangai jiwanya sama sekali tidak cocok dengan stereotip umum tersebut. Dan bukan hanya dirinya sendiri, melainkan juga anggota keluarganya serta banyak saudara sebangsanya, tak terkecuali dari kalangan rakyat jelata, tampil dalam pancaran cahaya yang sama sekali baru. Terpancar nilai puitis dari sosok-sosok manusia bersahaja yang dijumpai oleh Kartini. Betapa mengharukan kisah tentang seorang gadis miskin yang ketika ditanya apa yang diinginkannya—makanan lezat, pakaian bagus, ataukah perhiasan—menjawab: “O Ibu, berikanlah saya sekuntum bunga yang mekar di dalam hati.” Betapa menyentuh pula kisah lain tentang seorang pengukir kayu bersahaja,
van wien de regentsdochters, ‘in extase over zijn kunst’, wilden weten waar hij al dat moois toch vandaan haalde. ‘Even werden de naar beneden kijkende oogen tot ons opgeslagen, een beschroomd lachje speelde hem om den mond en eenvoudig antwoordde hij: “Uit mijn hart, bendoro!”’
De poezie en de innigheid die uit dergelijke trekjes spreken vindt men terug in Kartini's verhouding tot haar zusters en tot haar ouders. Over haar vader schrijft zij in bewoordingen die doen gevoelen dat zij hem niet alleen vereert, maar, boven alles, liefheeft. Wat haar bij haar streven naar ontwikkeling het meest doet strijden en lijden is de gedachte die zich maar al te vaak aan haar opdringt dat zij verder wil gaan dan haar vader goedkeurt en hoe jubelt zij wanneer zij ten slotte, met een bescheidener plan dan haar eerzucht ontworpen had, de instemming van haar ouders verzekerd weet. De vader van zijn kant verschijnt in deze brieven als het tegenbeeld van den hooghartigen oosterschen huistiran. Hij verbergt allerminst hoe zielsveel hij van zijn dochtertje houdt en moet hij haar soms leed doen, hij zelf lijdt er nog meer onder dan zij. Maar de verhouding is dan ook zoo als zelfs zij die den Inlander goed kennen nauwlijks zouden gelooven. ‘Al sinds geruimen tijd,’ klaagt zij in een periode van oneenigheid aan mevrouw Abendanon, ‘al sinds geruimen tijd moet ik naar bed gaan zonder Vader's bijzonderen nachtgroet voor mij alleen. Tot voor een paar maanden geleden ging Vader nooit naar bed zonder op zijn gang daarheen voor onze kamer stil te staan, zijn hoofd tusschen de deur te steken om nog even zijn dochtertje te zien, haar naam te noemen, voor hij ter rust ging. Was mijn deur op slot, dan tikte hij er aan; zijn dochtertje moest hooren dat haar liefste haar niet vergat. Voorbij nu die lieve, lieve tijd!’ Gelukkig bleef de donkere wolk niet lang meer hangen en werd de verhouding tusschen vader en dochter weer innig als voorheen.
Met haar moeder die niet dan een javaansche opvoeding had gehad en weinig of geen hollandsch verstond, was het voor Kartini nog moeilijker steeds in harmonie te leven. Toch schijnt het nimmer tot hevigen strijd te zijn gekomen; maar wel zou op den duur waarschijnlijk een verkoeling ontstaan zijn, ware in Kartini's gemoedsleven niet te juister tijd een gewichtige verandering gekomen. Wat de moeder
yang darinya putri-putri bupati, "yang terpukau dalam ekstasi atas mahakaryanya", ingin mengetahui dari manakah ia memperoleh segala keindahan ukiran tersebut. “Sejenak matanya yang menatap ke bawah terangkat memandang kami, senyum pemalu tersungging di bibirnya, dan dengan bersahaja ia menjawab: ‘Dari dalam hati saya, bendoro!’”
Nilai puitis dan kehangatan jiwa yang terpancar dari ungkapan-ungkapan kecil semacam itu dapat ditemukan kembali dalam hubungan Kartini dengan adik-adiknya maupun dengan kedua orang tuanya. Mengenai ayahnya, ia menulis dengan kata-kata yang memperlihatkan bahwa ia tidak hanya menghormati beliau, melainkan di atas segalanya, mencintai beliau sedalam-dalamnya. Hal yang paling membuatnya bergulat dan menderita batin dalam perjuangannya menuntut kemajuan adalah pikiran yang kerap menghantuinya bahwa ia melangkah lebih jauh daripada yang disetujui ayahnya; dan betapa ia bersorak bahagia manakala akhirnya, dengan rencana yang lebih bersahaja daripada ambisi awalnya, ia berhasil mengantongi restu orang tuanya. Sang ayah di sisi lain tampil dalam surat-surat ini sebagai kebalikan mutlak dari sosok tiran rumah tangga Timur yang angkuh. Beliau sama sekali tidak menyembunyikan betapa jiwa raganya mencintai putrinya, dan jika beliau terkadang terpaksa membuat putrinya bersedih, beliau sendirilah yang menderita lebih hebat daripada putrinya. Hubungan batin semacam itu terjalin sedemikian rupa sehingga bahkan mereka yang mengenal dekat watak bumiputra pun hampir-hampir takkan mempercayainya. “Sejak sekian lama,” keluhnya kepada Nyonya Abendanon di masa-masa terjadi perselisihan paham, “sejak sekian lama saya harus pergi tidur tanpa ucapan selamat malam istimewa dari Ayah yang khusus untuk diriku sendiri. Hingga beberapa bulan yang lalu, Ayah tidak pernah pergi tidur tanpa terlebih dahulu berhenti di depan kamar kami, melongokkan kepalanya di sela pintu untuk menatap putri kecilnya sejenak, menyebut namanya, sebelum beliau beristirahat. Jika pintuku terkunci, beliau akan mengetuknya; putri kecilnya harus mendengar bahwa kekasih hatinya tidak melupakannya. Kini berlalu sudahlah masa-masa yang begitu manis itu!” Beruntung awan gelap itu tidak bergelayut terlalu lama, dan hubungan antara ayah dan anak kembali mesra seperti sediakala.
Dengan sang ibu yang hanya mengenyam pendidikan tradisional Jawa dan hampir tidak memahami bahasa Belanda, tentu jauh lebih sulit bagi Kartini untuk senantiasa hidup dalam keselarasan rasa. Namun tampaknya perselisihan hebat tidak pernah meletus; kendati demikian dalam jangka panjang barangkali akan timbul kerenggangan, andai kata dalam kehidupan batin Kartini tidak terjadi suatu perubahan penting pada saat yang tepat. Hal yang paling sulit
in haar dochter het minst verdragen kon was een zekere trots die tot zelfverheerlijking dreigde te leiden. Dat Kartini inderdaad aan een dergelijk gevaar heeft blootgestaan valt uit de brieven niet af te leiden. Maar wèl blijkt dat de moeder eerst dàn vrede kan hebben met de talenten van haar dochter als deze met volle overtuiging tot het inzicht komt, dat die talenten haar zijn toevertrouwd door een hoogere macht. ‘Die overtuiging is het, die Moeder, in een geheel anderen geest opgevoed dan wij, wèl na veel strijd, ons haar toestemming deed geven; wij hebben haar die niet afgedwongen. Nu berust zij er in, droomt zelfs met ons mee!’
Zij die van uit de verte het religieus gevoel dat ongetwijfeld een zeer belangrijk element in Kartini's gemoedsleven vormde, maar een tijdlang door haar omstuimigen wetensdrang overstemd werd, tot een nieuw en hoog leven opwekte, was mevrouw Van Kol. Na het bezoek van haar echtgenoot aan Djapara ontstaat een briefwisseling tusschen de twee superieure vrouwen. Van Nellie's brieven kennen wij niets dan enkele aanhalingen, maar wat Kartini naar aanleiding van de woorden van haar oudere vriendin aan deze en aan anderen schrijft bewijst genoeg hoe diep die woorden haar troffen. ‘'t Was al lang aan 't werken en groeien in onze ziel, wij wisten 't niet; en mevrouw Van Kol heeft 't gordijn voor onze oogen weggeschoven’, schrijft zij 12 Juli 1902 aan mevrouw Ovink. En eenige dagen later, in een brief aan mevrouw Van Kol, vloeit haar een vroom dankgebed aan het Opperwezen, dat zij niet dan in verheven Javaansch durft noemen, uit de pen: ‘Dank, o Goestikoe, voor deze genade! Dáarom hebben de Génestet's schoone woorden in “Terugblik” zoo'n wondere bekoring voor ons! Onze zielen hongerden, zochten.... wij wisten niet wàt!’..
Wil men meer weten van Kartini's God? Welnu, hij is het oneindig Opperwezen, dat Mohammedanen, Christenen en Joden met elkander gemeen hebben, dat ook den Boeddhist, den Brahmaan en zelfs den Heiden bezielt en dat in Goedheid en in Liefde zijn voornaamste attributen heeft. Het geloof in dien God is haar het voornaamste, godsdienst een zaak van traditie. In het mohammedaansche geloof opgevoed, wil zij Mohammedaan blijven al is zij niet blind voor sommige gebreken der leer, omdat de geloofs-
diterima oleh sang ibu dari putrinya adalah adanya semacam kebanggaan diri yang dikhawatirkan dapat berujung pada pengagungan diri sendiri (kesombongan). Bahwa Kartini benar-benar sempat terancam bahaya semacam itu sesungguhnya tidak terbukti dari surat-suratnya. Namun yang terbukti jelas adalah bahwa sang ibu baru dapat menerima bakat-bakat putrinya dengan ikhlas tatkala sang putri sampai pada kesadaran penuh bahwa bakat-bakat tersebut diamanahkan kepadanya oleh Kekuatan Yang Maha Tinggi. “Keyakinan itulah yang membuat Ibu, yang dididik dalam alam pikiran yang sama sekali berbeda dari kami, setelah melalui banyak pergulatan batin, akhirnya memberikan restunya; kami tidak memaksakannya dari beliau. Kini beliau telah pasrah, bahkan turut bermimpi bersama kami!”
Sosok yang dari kejauhan membangkitkan kembali rasa keagamaan—yang tak diragukan lagi merupakan unsur teramat penting dalam kehidupan batin Kartini, namun sempat teredam oleh luapan dahaga intelektualnya—menuju kehidupan rohani yang baru dan luhur adalah Nyonya Van Kol (Nellie van Kol). Seusai kunjungan suaminya ke Jepara, terjalinlah korespondensi surat-menyurat di antara kedua wanita berjiwa unggul ini. Dari surat-surat Nellie, kita hanya mengetahui beberapa kutipan saja, namun apa yang dituliskan Kartini kepada Nellie maupun kepada sahabat-sahabat lainnya sebagai tanggapan atas kata-kata sahabat seniornya itu membuktikan betapa dalam pesan-pesan tersebut menyentuh sanubarinya. “Hal itu sesungguhnya telah lama bekerja dan bertumbuh di dalam jiwa kami, hanya saja kami belum menyadarinya; dan Nyonya Van Kol telah menyingkapkan tirai di depan mata kami,” tulisnya pada tanggal 12 Juli 1902 kepada Nyonya Ovink. Dan beberapa hari kemudian, dalam suratnya kepada Nyonya Van Kol, mengalirlah dari penanya sebait doa syukur yang khusyuk kepada Sang Mahakuasa, yang hanya berani ia sebut dengan bahasa Jawa yang luhur: “Terima kasih, oh Gustiku, atas anugerah ini! Karena itulah bait-bait indah De Génestet dalam ‘Terugblik’ memiliki daya pikat yang begitu ajaib bagi kami! Jiwa kami dahaga, mencari-cari... tanpa kami tahu apa yang sesungguhnya kami cari!”
Jika orang ingin mengetahui lebih jauh tentang Tuhan dalam pandangan Kartini: Tuhan baginya adalah Wujud Tertinggi Yang Tak Terhingga, yang dimiliki bersama oleh umat Islam, Kristen, dan Yahudi, yang juga menjiwai penganut Buddha, Brahma, dan bahkan kaum pagan, serta yang memiliki Kebaikan dan Kasih sebagai sifat-sifat utamanya. Iman kepada Tuhan itulah yang terpenting baginya, sedangkan agama formal adalah persoalan tradisi. Dibesarkan dalam keyakinan Islam, ia memilih untuk tetap memeluk Islam kendati tidak menutup mata terhadap beberapa kekurangan dalam tafsir ajarannya, sebab baginya
vorm voor haar ten slotte bijzaak is en elke andere vorm ook weer zijn gebreken heeft. ‘Er is geen God dan God! zeggen wij Mohammedanen, en met ons alle geloovigen, monotheïsten; God is de Heer, de Schepper van het Al. Kinderen van éen Vader, broeders en zusters dus, moeten elkander liefhebben, d.i. helpen, steunen. Elkander helpen en steunen, liefhebben, dàt is de grondtoon van alle godsdiensten. Och, werd het maar verstaan en nageleefd, de godsdienst zou voor de menschheid zijn wat zijn oorspronkelijke, goddelijke bedoeling is: een zegen! Dàt had ons zoo in 't harnas gejaagd tegen den godsdienst, dat de belijders van de eene leer die eener andere minachten, haten, ja vervolgen zelfs soms’.
Zij heeft eerbied voor het Christendom en voor hen die, als vele zendelingen, naar het gebod der liefde leven. Voor een man als dr. Adriani gevoelt zij bewondering en grenzenlooze hoogachting. Toch blijkt uit niets dat de gedachte om van godsdienstvorm te veranderen en Christin te worden ook maar éen oogenblik bij haar is opgekomen. Integendeel, aan haar vriend in Midden-Celebes schrijft zij met haar vereerende oprechtheid: ‘Hoe verschillend de wegen ook zijn, die wij bewandelen, zij leiden tot éen en hetzelfde doel: het goede. Wij ook dienen het goede dat u God noemt en wij Allah’; en aan mevrouw Van Kol had zij reeds vroeger verklaard: ‘U kan er zeker van zijn dat wij steeds zullen blijven wat wij zijn. Vurig hopen wij met U, dat 't ons gegeven moge zijn, eens onzen godsdienstvorm beminnelijk te maken in de oogen van andersdenkenden’.
Zij kan het, eerlijk verklaard, niet uitstaan dat de Christenen zich het monopolie van de Liefde aanmatigen. ‘Moet men dan absoluut een Christen zijn om naar dit goddelijk gebod te kunnen leven?’ In dat opzicht blijft zij zich steeds gelijk en allengs wast in haar de overtuiging dat hetgeen voor Java het allerheilzaamst zijn zou te omschrijven ware als ‘zendingsarbeid - doch zònder doop’.
‘Waarom zouden er niet op meer plaatsen van Java instellingen als op Modjowarno kunnen komen, zonder dat zij gedekt staan onder godsdienstig vaandel? Zoo zal men de Mohammedaansche bevolking niet tegen zich in het harnas jagen. De Mohammedaan beschouwt met min of meer
wadah keyakinan pada hakikatnya adalah persoalan sekunder dan wadah lain pun memiliki kekurangannya masing-masing. “Tiada Tuhan selain Allah! demikian kami umat Islam berikrar, dan bersama kami seluruh kaum beriman yang bertauhid; Tuhan adalah Sang Pemelihara, Pencipta Alam Semesta. Sebagai anak-anak dari satu Bapa, bersaudara satu sama lain, kita wajib saling mengasihi, yakni saling menolong dan menopang. Saling menolong, menopang, dan mengasihi: itulah nada dasar dari semua agama. Duhai, andai saja hal itu dipahami dan diamalkan, niscaya agama akan menjadi apa yang sesungguhnya dimaksudkan oleh kehendak Ilahi: sebuah berkah! Hal yang dahulu begitu membangkitkan kemarahan kami terhadap agama adalah kenyataan bahwa pemeluk suatu ajaran merendahkan, membenci, bahkan terkadang menganiaya pemeluk ajaran yang lain.”
Ia menaruh rasa hormat yang mendalam kepada agama Kristen dan kepada mereka yang, seperti banyak pekabar Injil, mengamalkan hidup seturut perintah cinta kasih. Kepada tokoh seperti Dr. Adriani, ia menaruh kekaguman dan rasa hormat yang tiada berbatas. Kendati demikian, tak ada petunjuk sekecil apa pun yang memperlihatkan bahwa gagasan untuk berpindah agama menjadi seorang Kristen pernah terlintas dalam benaknya walau hanya sekejap. Sebaliknya, kepada sahabatnya di Sulawesi Tengah itu ia menulis dengan ketulusan yang penuh takzim: “Betapa pun berbedanya jalan yang kita tempuh, jalan-jalan itu bermuara pada satu tujuan yang sama: Kebaikan. Kami pun mengabdi pada Kebaikan yang Anda sebut Tuhan dan kami sebut Allah”; dan kepada Nyonya Van Kol sebelumnya ia telah menegaskan: “Anda dapat merasa yakin bahwa kami akan senantiasa tetap menjadi diri kami apa adanya. Kami sungguh berharap bersama Anda, semoga kami diberi karunia suatu saat nanti untuk membuat bentuk keyakinan agama kami tampak terpuji dan memikat di mata mereka yang berpandangan lain.”
Ia secara jujur menyatakan ketidaksukaannya tatkala orang-orang Kristen mengklaim monopoli atas Kasih. “Haruskah seseorang mutlak menjadi Kristen agar dapat hidup seturut perintah Ilahi ini?” Dalam hal ini pendiriannya senantiasa teguh, dan perlahan tumbuhlah keyakinan di dalam dirinya bahwa apa yang paling membawa berkah bagi tanah Jawa adalah apa yang dapat dirumuskan sebagai “karya zending (misi kemanusiaan)—namun tanpa baptisan.”
“Mengapa tidak didirikan di lebih banyak tempat di Jawa lembaga-lembaga seperti di Mojowarno, tanpa perlu bernaung di bawah bendera keagamaan tertentu? Dengan demikian orang tidak akan memicu permusuhan dari penduduk Muslim. Orang Muslim memandang dengan rasa
minachting den voormaligen geloofsgenoot die zijn eigen geloof verzaakt en een ander omhelst. Dit is in het oog van den Mohammedaan de grootste zonde, die men begaan kan. En de Christen geworden Mohammedaan kijkt van zijn kant met minachting neer op zijn voormaligen geloofsgenoot... Ik hoef niet verder uit te spinnen wat hieruit voortvloeit.
Wil men den Javaan absoluut godsdienst leeren, welnu, leer hem dan den eenigen God kennen, den Vader der liefde, die de Vader is van alle schepselen... Leer hem den waren godsdienst, d.i. den innerlijken en men kan dien godsdienst belijden als Christen zoowel als Mohammedaan e.a. Ons idee is, dat Nederland zende beschaafde, ontwikkelde en hoogstaande menschen, die uit zuivere menschenmin zich willen vestigen midden in het Javaansche volk, met hen levende en lievende, hen onderrichtende, genezende, helpende, overal waar hulp noodig is.’
Dit alles is zeker niet geheel nieuw. Maar wat wèl geheel nieuw is, is dat het tot ons komt van inlandsche zijde. Nooit is ons nog duidelijker voor de oogen gesteld hoe ook de religieuze gevoelens van den met de westersche beschaving in aanraking gekomen Javaan door die beschaving een hoogere wijding kunnen erlangen zonder dat hij den Islâm den rug behoeft toe te keeren. Prof. Snouck Hurgronje's pleidooi over een de moskee in het midden latende associatie van den Inlander aan Nederlands cultuur vindt nieuwen steun in deze ontboezemingen van een religieus gestemd javaansch meisjesgemoed.
Of Kartini Nathan der Weise gekend heeft is niet zeker. Vermoedelijk raadde mevrouw Van Kol haar de lezing van het werk aan, want het zal dit wel zijn, waaromtrent Kartini in haar brief van 21 Juli 1902 vraagt of er een hollandsche vertaling van bestaat. Maar uit latere brieven blijkt niet dat zij het las. De geest van den dichter was echter in elk geval over haar vaardig en ik vraag mij af, of er veel hollandsche jonge meisjes zullen zijn, voor wie de verheven strekking van het verhaal der drie ringen zóo zeer realiteit is geworden als het geval was met de meest door eigen nadenken gevormde Javaansche, dochter van den regent van Djapara.
kurang lebih mencibir terhadap bekas saudara seimannya yang meninggalkan agamanya sendiri dan memeluk agama lain. Di mata orang Muslim, ini adalah dosa terbesar yang dapat dilakukan. Dan orang Muslim yang telah menjadi Kristen sebaliknya memandang rendah bekas saudara seimannya... Saya rasa tidak perlu lagi menguraikan panjang lebar apa dampak buruk yang mengalir dari hal ini.
Jika orang benar-benar ingin mengajarkan agama kepada orang Jawa, ajarkanlah ia mengenal Tuhan Yang Esa, Bapa Mahapengasih yang menjadi Bapa bagi seluruh makhluk ciptaan... Ajarkanlah kepadanya agama yang sejati, yakni agama batiniah, dan orang dapat menjalankan agama itu baik sebagai seorang Kristen maupun sebagai seorang Muslim dan lain-lain. Gagasan kami adalah agar Belanda mengirimkan pribadi-pribadi yang beradab, terpelajar, dan berjiwa luhur, yang semata-mata didorong oleh cinta kasih murni kepada sesama bersedia menetap di tengah-tengah rakyat Jawa, hidup dan menyayangi bersama mereka, mendidik mereka, mengobati mereka, menolong mereka di mana pun bantuan dibutuhkan.”
Semua gagasan ini tentu bukan hal yang sepenuhnya baru. Namun yang sungguh-sungguh baru adalah bahwa gagasan ini disuarakan langsung dari pihak bumiputra. Belum pernah diperlihatkan secara lebih terang benderang di depan mata kita bagaimana perasaan keagamaan orang Jawa yang bersentuhan dengan peradaban Barat dapat memperoleh dimensi kemuliaan yang lebih tinggi melalui peradaban tersebut, tanpa ia harus membelakangi dan meninggalkan Islam. Pembelaan Prof. Snouck Hurgronje mengenai gagasan asosiasi kebudayaan bumiputra dengan kebudayaan Belanda tanpa mengusik ranah masjid menemukan sandaran kokoh yang baru dalam curahan rasa dari jiwa seorang gadis Jawa yang religius ini.
Apakah Kartini pernah membaca Nathan der Weise (karya Lessing) tidaklah dapat dipastikan. Barangkali Nyonya Van Kol pernah menyarankannya untuk membaca karya tersebut, sebab karya itulah yang kemungkinan dimaksud Kartini dalam suratnya tanggal 21 Juli 1902 ketika menanyakan apakah ada terjemahan bahasa Belandanya. Namun dari surat-surat berikutnya tidak tampak keterangan bahwa ia telah membacanya. Kendati demikian, semangat sang penyair jelas telah meresap ke dalam dirinya, dan saya bertanya-tanya apakah ada banyak gadis muda Belanda yang baginya makna luhur dari kisah "tiga cincin" tersebut telah menjadi kenyataan hidup sedalam yang dialami oleh putri Bupati Jepara ini, seorang wanita Jawa yang sebagian besar jiwanya terbentuk dari pergulatan pikirannya sendiri.
De bijzondere bekoring die van Kartini's brieven uitgaat wordt voor ons nog verhoogd door het gemak waarmede de jonge Javaansche het Nederlandsch hanteert en door haar groote liefde voor deze haar vreemde taal. Want een vreemde taal is en blijft het voor haar. Thuis wordt altijd Javaansch gesproken. Hollandsch alleen met Hollanders. Met Chineezen en Arabieren Maleisch. Zelfs de zusjes die te samen het klaverblaadje vormen en met haar drietjes zoo ijverig werken en lezen, houden onder elkaar de mooie moedertaal in eere. Zoo nu en dan loopt er wel eens een hollandsch zinnetje onder door, bijv. als er een aardigheid is, die bij vertaling veel van het humoristische zou verliezen, maar verder gaat het hollandsch spreken van de zusjes onderling niet.
Neemt men dit alles in aanmerking, bedenkt men er bij dat Kartini nationaal-javaansch gezind is; dat het lezen van hollandsch alleen om een vernisje te krijgen, ‘hollandsche maniertjes’ zooals zij zich uitdrukt, haar een gruwel is; dat voor haar de kennis van die vreemde taal nooit doel is, maar steeds middel blijft, het middel om te komen èn tot westersche kennis èn tot het opwekken van belangstelling voor haar eigen volk, dan gevoelt men zijn bewondering over het gemak waarmede zij haar denken en gevoelen voor ons openlegt van bladzij tot bladzij stijgen. Het moge nog geen kunstproza zijn wat ons hier geboden wordt, als brievenproza behoort het tot het beste en ik vraag alweder of er veel hollandsche jonge meisjes zouden zijn, wier fransche of engelsche brieven de vergelijking met Kartini's hollandsche epistels kunnen doorstaan. De enkele foutjes of onjuiste uitdrukkingen die men hier of daar zou kunnen opsporen verzinken geheel in het niet bij de menigte van frissche gezegden, gelukkige wendingen en gloedvolle gemoedsuitingen waarvan haar brieven overvloeien. Onder de schrijfsters in een voor haar vreemde taal heeft Kartini zich met deze brieven reeds een eervolle plaats veroverd.
Een dergelijk resultaat zou onbereikbaar zijn geweest was bij haar niet een groote intelligentie gepaard gegaan met een bergen van bezwaren verzettende liefde voor onze taal. Telkens
Daya pikat luar biasa yang memancar dari surat-surat Kartini kian bertambah bagi kita berkat kemahirannya dalam mempergunakan bahasa Belanda serta kecintaannya yang begitu mendalam terhadap bahasa asing ini. Sebab bagi Kartini, bahasa Belanda tetaplah merupakan bahasa asing. Di rumah, bahasa yang digunakan selalu bahasa Jawa. Bahasa Belanda hanya digunakan saat berbicara dengan orang Belanda. Dengan orang Tionghoa dan Arab digunakan bahasa Melayu. Bahkan para putri yang membentuk tritunggal daun semanggi dan yang begitu tekun membaca serta bekerja bersama-sama, tetap menjunjung tinggi bahasa ibu mereka yang indah saat berbincang sesama mereka. Sesekali memang terselip satu-dua kalimat bahasa Belanda, misalnya tatkala ada lelucon yang bila diterjemahkan akan kehilangan banyak unsur humornya, namun selebihnya percakapan antar-saudari tidak melampaui itu.
Bila kita mempertimbangkan semua ini; bila kita mengingat pula bahwa Kartini berjiwa nasionalis-Jawa; bahwa membaca bahasa Belanda semata-mata demi memoles penampilan luar, yakni "lagak kebarat-baratan" (hollandsche maniertjes) sebagaimana ia sebut, adalah hal yang teramat ia benci; bahwa baginya penguasaan bahasa asing tersebut tidak pernah menjadi tujuan akhir, melainkan selalu menjadi sarana—sarana untuk menggapai ilmu pengetahuan Barat sekaligus sarana untuk menggugah perhatian terhadap bangsanya sendiri—maka kita akan merasakan kekaguman kita terhadap kemudahan dan keluwesannya dalam memaparkan alam pikiran dan perasaannya kian membubung dari halaman ke halaman. Karya ini barangkali belum dapat disebut sebagai prosa sastra tinggi, namun sebagai prosa surat-menyurat (epistolari), ia tergolong yang terbaik, dan saya kembali bertanya-tanya apakah ada banyak gadis muda Belanda yang surat-surat berbahasa Prancis atau Inggrisnya mampu menandingi mutu surat-surat berbahasa Belanda dari Kartini. Sedikit kekeliruan tata bahasa atau pilihan ungkapan yang kurang tepat yang mungkin dapat ditemukan di sana-sini tenggelam tak berbekas di tengah melimpahnya peribahasa segar, kelokan bahasa yang memikat, serta luapan emosi berapi-api yang memenuhi surat-suratnya. Di antara para penulis yang menulis dalam bahasa yang bukan bahasa ibunya, Kartini lewat surat-surat ini telah merebut tempat kehormatan tersendiri.
Pencapaian semacam itu tentu mustahil diraih seandainya pada dirinya kecerdasan yang luar biasa tidak berpadu dengan kecintaan mendalam terhadap bahasa kita, kecintaan yang sanggup meruntuhkan gunung-gunung rintangan. Kerap kali
geeft zij aan dat gevoel uiting. ‘Ik heb je taal zoo oneindig lief,’ schrijft zij aan haar onbekende vriendin Stella en: ‘Van af onze schooljaren is 't mijn vurigste wensch altijd geweest, haar goed, werkelijk goed te kennen’. En later aan mevrouw Van Kol: ‘De kennis der Nederlandsche taal is voor ons een onuitputtelijke bron van genot; zij ontsloot voor ons zooveel schoons, van welks bestaan wij te voren geen flauw vermoeden hadden’.
Ook onze letterkunde heeft haar innige liefde al beweegt zij zich op dit gebied nog in een beperkten kring. Op haar wijze leeft zij het literatuurleven van haar dagen mede. Een tijd lang is ‘Hilda van Suylenburg’ voor haar het boek, wel voornamelijk om het daarin gehouden pleidooi voor de verheffing der vrouw, maar toch ook omdat zij het als compositie bewondert, ‘de gloed en bezieling’ die er van uit gaan haar bekoren. Later maakt zij kennis met het proza van Borel. ‘Onder onze nieuwe schatten bevindt zich ook “Het Jongetje” van Borel. Een verrukkelijk mooi boek’. ‘Ook dat mooie stukje over de gamelan’ roemt zij en ‘De laatste incarnatie’. Maar vooral de natuurbeschouwingen in zijn ‘Droom, uit Tosari’ zijn haar lief. De Gids was blijkbaar niet voor niets in den leestrommel! Martine Tonnet, Couperus, Augusta de Wit, Marie Marx-Koning, allen ontvangen zij den tol van haar dankbaarheid. Het komt haar voor dat de laatstgenoemde ‘een vurige bewonderaarster is van Van Eeden’. ‘De grondgedachte van “'t Viooltje dat weten wilde” vind ik in “De kleine Johannes” terug’.
Van de ouderen had Kartini blijkbaar geen kennis genomen; Vondel noch Bilderdijk wordt ooit door haar aangehaald. Ook de namen van Da Costa en Beets, Potgieter en Huet zal men tevergeefs bij haar zoeken. Van Multatuli kent zij ‘Max Havelaar’ en de ‘Minnebrieven’. Zij vindt hem ‘geniaal’ en zou gaarne al zijn werken bezitten. Toch is zijn invloed op haar denken en schrijven niet groot geweest. Wel groot daarentegen was de invloed dien de poëzie van De Génestet op haar had. Het ondogmatisch-religieuse van dezen dichter vond weerklank in haar gemoed. Meer dan eens beroept zij zich op zijn ‘Terugblik’; zij schrijft over hem als over den dichter die haar en haar zusters ‘zooveel troost geschonken (heeft) in zware, moeilijke dagen’. Later, als zij een be-
ia mengungkapkan perasaan itu. “Aku begitu mencintai bahasamu,” tulisnya kepada Stella, sahabat pena yang belum pernah dijumpainya, dan: “Sejak masa sekolah kami, telah selalu menjadi impian terbesarku untuk menguasainya dengan baik, sungguh-sungguh baik.” Dan kelak kepada Nyonya Van Kol: “Penguasaan bahasa Belanda bagi kami adalah sumber kenikmatan yang tak pernah kering; bahasa itu membukakan bagi kami begitu banyak keindahan yang keberadaannya dahulu sama sekali tidak pernah kami bayangkan.”
Khasanah sastra kita pun memperoleh tempat istimewa di hatinya, kendati penjelajahannya di bidang ini masih terbatas pada lingkaran tertentu. Lewat caranya sendiri, ia turut menghayati denyut kehidupan sastra pada masanya. Untuk beberapa lama, novel Hilda van Suylenburg menjadi buku yang teramat istimewa baginya, terutama karena pembelaan novel tersebut terhadap emansipasi kaum wanita, namun juga karena ia mengagumi komposisi sastranya—“gelora api dan inspirasi” yang memancar darinya begitu memikat hatinya. Di kemudian hari ia berkenalan dengan prosa karya Henri Borel. “Di antara perbendaharaan pusaka baru kami terdapat pula ‘Het Jongetje’ karya Borel. Sebuah buku yang sangat mempesona.” “Juga tulisan indah tentang gamelan itu,” pujinya, dan “De laatste incarnatie” (Reinkarnasi Terakhir). Namun terutama renungan alam dalam karyanya “Droom, uit Tosari” (Mimpi dari Tosari) sangat dicintainya. Majalah sastra De Gids rupanya tidak sia-sia hadir di dalam kotak bacaannya! Martine Tonnet, Louis Couperus, Augusta de Wit, Marie Marx-Koning, semuanya menerima upeti rasa terima kasihnya. Ia berpandangan bahwa nama yang disebut terakhir adalah “seorang pengagum berat Van Eeden.” “Gagasan dasar dari ‘'t Viooltje dat weten wilde’ saya temukan kembali di dalam ‘De kleine Johannes’.”
Dari kalangan sastrawan generasi klasik, Kartini rupanya belum sempat membaca karya-karya mereka; baik Joost van den Vondel maupun Willem Bilderdijk tidak pernah dikutipnya. Nama-nama seperti Isaac da Costa, Nicolaas Beets, E.J. Potgieter, dan Cd. Busken Huet pun akan sia-sia dicari dalam tulisannya. Dari Multatuli ia mengenal Max Havelaar dan Minnebrieven. Ia menilainya sebagai sosok yang “jenius” dan sangat berhasrat memiliki seluruh karyanya. Kendati demikian, pengaruh Multatuli terhadap pola pikir dan gaya tulisannya tidaklah terlampau besar. Sebaliknya, pengaruh yang teramat kuat datang dari puisi-puisi P.A. de Génestet. Karakter religius yang non-dogmatis dari penyair inilah yang menemukan gema resonansi paling dalam di sanubarinya. Lebih dari sekali ia merujuk pada puisinya Terugblik (Tinjauan Masa Lalu); ia menulis tentang sang penyair sebagai sosok yang telah memberikan begitu banyak “penghiburan bagi dirinya dan adik-adiknya di hari-hari yang berat dan sukar.” Kelak, tatkala ia memberikan
schrijving geeft van haar boekenkast, blijkt nog eens welk een eereplaats daarin en in haar hart Peter August verworven heeft. ‘Een onzer beste vrienden, een oudje, waar niet veel meer naar omgekeken wordt, omdat 't ouderwetsch is, ziet men dadelijk, wanneer men hun woning ontsluit. Ons lief, trouw oudje, menigeen haalt er den neus voor op, maar wij hebben hem lief onzen ouden vriend, die ons nooit heeft verlaten, in vreugdedagen met ons meejubelt, en in smart en donkere dagen ons troost en opbeurt. Het is.... De Génestet’.
Andere westersche talen dan de onze kende Kartini niet, met uitzondering van een klein beetje Fransch dat zij later leerde. Zij gevoelt het als een gemis, niet omdat zij die andere talen zou willen spreken, maar omdat er veel werken van buitenlandsche schrijvers zijn, die zij in het oorspronkelijke zou willen genieten. Zou echter, indien nog twee of drie europeesche talen in ernstige studie genomen waren, haar vermogen om zich in het Nederlandsch uit te drukken, wel tot een zoo gelukkige ontwikkeling zijn gekomen?
In de kennis van het Nederlandsch ziet Kartini het onmisbaar middel om den Inlander door den Europeaan te doen begrijpen. ‘Wanneer ik meesterschap over de Nederlandsche taal bezat’, schrijft zij als meisje van twintig jaar, ‘dan was mijn toekomst verzekerd. Een ruim arbeidsveld lag dan voor mij open en ik ware een vrij menschenkind. Want zie - ik als een geboren Javaansche weet alles van de Inlandsche wereld. Een Europeaan, hoe lang ook op Java gewoond hebbende, kan toch nog niet zoo op de hoogte zijn van alles in onze Inlandsche wereld als de geboren Inlander zeIf. Veel wat nu nog duister en een raadsel is voor Europeanen, zou ik gemakkelijk met een paar woorden kunnen oplossen, en daar waar geen Europeaan toegang heeft, kan de Inlander komen. Allerlei finesses in de Inlandsche wereld, die zelfs voor den grootsten Indoloog onbekend zijn gebleven, kan de Inlander aan 't licht brengen.’
Men ziet het: kennis der nederlandsche taal, niet om uit den Javaan een nagemaakten Europeaan te vormen, maar om hem in staat te stellen, zijn eigen volk zoowel beter te begrijpen als te doen begrijpen en om, langs dìen weg, Nederland en Indië steeds dichter tot elkander te
gambaran mengenai lemari bukunya, tampak sekali betapa tempat kehormatan di dalam lemari dan di dalam hatinya telah direbut oleh Peter August de Génestet: “Salah seorang sahabat terbaik kami, seorang kawan tua yang sudah jarang dilirik orang karena dianggap ketinggalan zaman, akan langsung terlihat begitu pintu lemari dibuka. Kawan tua kami yang manis dan setia, banyak orang mencibirnya, namun kami mencintai sahabat tua kami yang tidak pernah meninggalkan kami, yang turut bersorak bersama kami di hari-hari gembira, dan menghibur serta menegakkan hati kami di saat duka dan hari-hari gelap. Dia adalah.... De Génestet.”
Bahasa-bahasa Barat selain bahasa Belanda tidak dikuasai oleh Kartini, terkecuali sedikit sekali bahasa Prancis yang ia pelajari kemudian. Ia merasakan hal ini sebagai sebuah kekurangan, bukan karena ia berhasrat menuturkan bahasa-bahasa tersebut, melainkan karena ada banyak karya penulis mancanegara yang ingin ia nikmati dalam bahasa aslinya. Namun demikian, sekiranya ia juga mendalami dua atau tiga bahasa Eropa lainnya secara intensif, akankah kemampuannya dalam mengekspresikan diri dalam bahasa Belanda dapat berkembang hingga mencapai tingkat kesempurnaan yang demikian memukau?
Dalam penguasaan bahasa Belanda, Kartini melihat sebuah instrumen mutlak agar kaum bumiputra dapat dipahami dengan tepat oleh orang Eropa. “Seandainya saya menguasai bahasa Belanda dengan sempurna,” tulisnya saat berusia dua puluh tahun, “maka masa depan saya akan terjamin. Sebuah ladang pengabdian yang luas akan terbuka bagi saya dan saya akan menjadi manusia yang merdeka. Karena ketahuilah—saya sebagai seorang putri Jawa asli mengetahui segala seluk-beluk dunia bumiputra. Seorang Eropa, betapa pun lamanya ia telah bermukim di Jawa, tetap tidak akan mampu memahami segala sesuatu di dalam dunia pribumi sedalam orang pribumi itu sendiri. Banyak hal yang hingga kini masih gelap dan menjadi teka-teki bagi orang Eropa, akan dapat saya selesaikan dengan mudah lewat beberapa patah kata saja; dan ke tempat di mana orang Eropa tidak memiliki akses, orang pribumi dapat melangkah masuk. Berbagai nuansa halus di dalam dunia bumiputra, yang bahkan bagi ahli Indologi terhebat sekalipun tetap tersembunyi, dapat disingkapkan ke permukaan oleh orang pribumi.”
Tampaklah di sini: penguasaan bahasa Belanda ditujukan bukan untuk mencetak orang Jawa menjadi tiruan bangsa Eropa, melainkan untuk memampukannya lebih memahami bangsanya sendiri sekaligus membuat bangsanya dipahami oleh pihak lain, dan melalui jalan itu, mendekatkan Belanda dan Hindia semakin erat satu sama lain.
brengen. Ook hier weder dat associatiedenkbeeld; Kartini onbewust medewerkster van Snouck Hurgronje!
Een merkwaardig teeken van zich bewust wordend nationalisme is dat steeds sterker wordend gevoel van de verplichtingen die Kartini heeft aan haar land en aan haar volk; die tegelijk met haar geestelijke ontwikkeling groeiende belangstelling in en liefde voor de javaansche taal, de javaansche kunst, het javaansche zieleleven.
Het is haar een vreugde, aan hollandsche vrienden te schrijven over de schoonheid van haar moederspraak ‘een gevoelstaal vol poezie en... snedigheid’, zooals zij aardig zegt, doelende op het geestige woorden- en klankenspel waarin haar landslieden, vooral die tot het eigenlijke volk behooren, meesters zijn. Zij haalt haar hart op aan javaansche gedichten, ‘wijze lessen in bloementaal’, en kent weinig genietingen die haar liever zijn dan, gezeten op den grond, met haar werk op een laag tafeltje voor zich, te luisteren naar de gedichten, haar voorgezongen door een javaansche vrouw. Ook de gamelan is haar dierbaar al weet zij te weinig van muziek om haar indrukken te kunnen ontleden.
Di sini pun kembali muncul gagasan asosiasi kebudayaan tersebut; Kartini tanpa disadarinya telah menjadi mitra bagi pemikiran Snouck Hurgronje!
Sebuah tanda luar biasa dari kesadaran nasionalisme yang mulai bangkit adalah perasaan yang kian menguat mengenai kewajiban-kewajiban yang disandang Kartini terhadap tanah air dan bangsanya; minat dan kecintaan yang bertumbuh seiring dengan perkembangan intelektualnya terhadap bahasa Jawa, seni Jawa, serta kedalaman jiwa Jawa.
Menjadi suatu kegembiraan baginya untuk menulis kepada sahabat-sahabat Belandanya tentang keindahan bahasa ibunya, “sebuah bahasa rasa yang sarat dengan puisi dan... ketangkasan akal,” sebagaimana ia ungkapkan dengan memikat, merujuk pada permainan kata dan irama bunyi yang cerdas di mana bangsanya, terutama yang berasal dari kalangan rakyat biasa, adalah empunya. Hatinya terpikat oleh tembang-tembang puisi Jawa, “petuah-petuah bijak dalam bahasa kiasan bunga,” dan ia hampir tidak mengenal kenikmatan yang lebih membahagiakan selain duduk bersila di lantai, dengan pekerjaan tangan di atas meja kecil di hadapannya, mendengarkan tembang-tembang Jawa yang dilantunkan merdu oleh seorang wanita Jawa. Musik gamelan pun teramat dicintainya, kendati ia mengaku terlalu sedikit memahami teori musik untuk dapat mengurai kesan-kesannya secara analitis.
De artistieke begaafdheid van zoo menig kind des lands vervult haar met bewondering en trots. Mevrouw Abendanon raadt nooit wie zoo mooie wajangfiguren voor haar teekent. Het is een van de gamelan-bespelers. Maar 't schijnt wel dat de teekenkunst inheemsch is in Djapara, zelfs ‘karbouwenjongetjes teekenen keurig wajangs in 't zand, op den muur, op bruggen, brugleuningen’. 't Zit in het bloed. Van daar ook dat de houtsnijkunst zoo hoog staat in het regentschap van haar vader. Met liefdevolle belangstelling verdiept zij zich in die kunst, schrijft er zelfs een artikel over dat in Eigen Haard van 3 Januari 1903 wordt opgenomen.
Toch zijn er donkere schaduwen. Zij ziet, zij weet hoe dit lieve, begaafde, poëtische volk arm is; zij weet ook hoeveel er aan ontbreekt uit een geestelijk en zedelijk oogpunt. En dit laatste niet alleen onder de volksklassen, maar ook, maar vooral misschien onder die meer aanzienlijken, waaruit de leiders en voorgangers van den kleinen man moeten voortkomen. Neen, de toestanden zijn niet meer zoo diep treurig als Multatuli ze beschreef in zijn ‘Max Havelaar’, maar toch zijn er nog tal van misbruiken die voortwoekeren en de algemeene welvaart zoo goed als het zedelijkheidsbesef benadeelen. Het aannemen van geschenken door ambtenaren vindt zij ‘even erg en schandelijk als het toeëigenen van goederen aan den kleinen man toebehoorend zooals in Max Havelaar’, zij het ook dat de regeering ten dezen niet geheel zonder schuld is door de al te karige tractementen die zij aan de lagere ambtenaren geeft.
Streng klinkt Kartini's oordeel over de hartelooze huwelijksmoraal der Javanen, die den man veroorlooft zijn vrouw te verstooten of haar een gezellin te geven die op hem evenveel recht heeft als zij. Zeker, zulks is niet in strijd met de mohammedaansche leer, maar in dit opzicht verfoeit Kartini dan ook die leer, welker wreedheid volgens haar reeds in de dagen van den profeet door weldenkende vrouwen werd gevoeld en gewraakt en door alle eeuwen heen onnoemelijk heeft doen lijden. Haar ideaal is dat op den grondslag van meerderen eerbied van
Bakat artistik yang dimiliki oleh begitu banyak putra negeri ini mengisinya dengan rasa kagum dan bangga. Nyonya Abendanon takkan pernah menduga siapa yang menggambar tokoh-tokoh wayang yang demikian indah untuknya. Sosok itu adalah salah seorang penabuh gamelan. Namun tampaknya seni rupa memang telah menjadi bakat bawaan di Jepara; bahkan “anak-anak penggembala kerbau menggambar wayang dengan sangat rapi di atas pasir, di dinding-dinding tembok, di jembatan, dan di pagar pengaman jembatan.” Bakat itu telah mengalir dalam darah. Dari sanalah mengapa seni ukir kayu mencapai puncak mutu yang begitu tinggi di kabupaten ayahnya. Dengan minat yang penuh cinta ia mendalami seni ukir tersebut, bahkan menulis sebuah artikel mengenainya yang diterbitkan dalam majalah Eigen Haard edisi 3 Januari 1903.
Namun demikian, terdapat pula bayang-bayang gelap. Ia melihat dan mengetahui betapa rakyat yang manis, berbakat, dan puitis ini didera kemiskinan; ia pun mengetahui betapa banyak kekurangan yang masih ada ditinjau dari sudut pandang rohani dan moral. Dan kekurangan moral ini bukan hanya terdapat di kalangan rakyat jelata, melainkan juga—dan barangkali terutama—di kalangan kaum bangsawan terkemuka, tempat di mana seharusnya para pemimpin dan pembimbing rakyat jelata dilahirkan. Memang benar, keadaannya tidak lagi sekelam masa-masa yang dilukiskan oleh Multatuli dalam Max Havelaar, namun demikian masih banyak penyalahgunaan kekuasaan yang merajalela dan merusak kesejahteraan umum maupun kesadaran moral masyarakat. Penerimaan persenan (upeti/gratifikasi) oleh para pejabat dipandangnya “sama buruk dan memalukannya dengan perampasan barang-barang milik rakyat jelata sebagaimana dalam Max Havelaar,” kendati pemerintah dalam hal ini tidak sepenuhnya bebas dari kesalahan akibat terlalu minimnya gaji yang diberikan kepada pejabat-pejabat rendahan.
Kritik Kartini terdengar sangat keras terhadap moralitas perkawinan kaum pria Jawa yang kejam, yang membenarkan seorang suami menceraikan istrinya begitu saja atau memadunya dengan wanita lain yang memiliki hak setara atas dirinya. Memang, hal itu tidak bertentangan dengan hukum Islam formal, namun justru dalam aspek inilah Kartini mengecam penerapan ajaran tersebut, yang kekejamannya menurut pandangannya telah dirasakan dan dikutuk oleh wanita-wanita berpikiran jernih sejak zaman Nabi dan telah menimbulkan penderitaan yang tak terperi sepanjang abad. Cita-citanya adalah agar di atas fondasi penghormatan yang lebih besar dari
den man voor de vrouw andere en mildere zeden in de inlandsche samenleving wortel schieten. Maar daartoe moet allereerst, door een veel verbeterde opvoeding, de javaansche vrouw zelve op een hooger standpunt worden gebracht en de javaansche man, eveneens door een verbeterde opvoeding, de beteekenis leeren inzien die de vrouw als zijn met hem voor de toekomst verantwoordelijke levensgezellin in zijn gezin en in zijn hart behoort in te nemen.
Waarheen zij ook de oogen richt, naar de hoogere klassen der bevolking of naar de lagere, overal neemt zij dat gebrek aan opvoeding waar, dat den Inlander belet zich naar behooren rekenschap te geven van wat zijn waarachtig belang, stoffelijk zoowel als zedelijk, medebrengt. Hoe zou dat gebrek verholpen kunnen worden? In de eerste plaats door een goed ingericht volksonderwijs is haar antwoord. Maar wat is in die richting nog maar weinig gedaan! Zal het mogelijk zijn daarin in afzienbaren tijd op eenigszins afdoende wijze te voorzien, ‘een heel volk in eens op te heffen?’ Zij betwijfelt het; maar wat wèl kan, meent zij, dat is: ‘de bovenste lagen er van zóo op te voeden dat ze de onderstaanden tot zegen worden.’ In die gedachte gaat zij de oplossing zien van het volksopvoedingsprobleem dat haar bezig houdt. Tevens rijpt in haar steeds krachtiger de overtuiging dat voor de javaansche vrouw een groot aandeel in die oplossing is weggelegd.
Dát moet dus het begin zijn: het aankweeken van beschaafde en verstandige moeders van hen die in de toekomst het volk zullen moeten besturen en leiden. Want: ‘Scholen alleen kunnen de maatschappij niet vooruitbrengen, ook het huisgezin
kaum pria terhadap kaum wanita, adat kebiasaan yang lebih mulia dan beradab dapat berakar di tengah masyarakat bumiputra. Namun untuk mencapai hal tersebut, pertama-tama melalui pendidikan yang disempurnakan, kaum wanita Jawa sendiri harus diangkat ke taraf peradaban yang lebih tinggi; dan kaum pria Jawa, demikian pula lewat pendidikan yang lebih baik, harus belajar memahami betapa pentingnya kedudukan wanita sebagai pendamping hidup yang bertanggung jawab bersama dirinya bagi masa depan, baik di dalam keluarga maupun di dalam hatinya.
Ke mana pun ia melayangkan pandangannya, baik ke lapisan masyarakat atas maupun bawah, di mana-mana ia menyaksikan adanya kekurangan pendidikan yang menghalangi kaum bumiputra untuk menyadari dengan semestinya apa yang menjadi kepentingan sejati mereka, baik secara kebendaan maupun moral. Bagaimanakah kekurangan tersebut dapat diatasi? Pertama-tama adalah melalui pendidikan rakyat yang terselenggara dengan baik, demikian jawabannya. Namun betapa sedikit yang telah dikerjakan ke arah itu! Mungkinkah dalam waktu dekat menyediakan pendidikan secara tuntas, “mengangkat derajat seluruh bangsa sekaligus?” Ia meragukannya; namun apa yang sungguh-sungguh dapat dilakukan, menurut hematnya, adalah: “mendidik lapisan masyarakat teratas sedemikian rupa sehingga mereka dapat menjadi berkah bagi kaum di bawahnya.” Dalam pemikiran itulah ia melihat jalan keluar bagi persoalan pendidikan rakyat yang senantiasa menyita pikirannya. Bersamaan dengan itu, kian matanglah keyakinan dalam dirinya bahwa bagi wanita Jawa telah digariskan andil yang sangat besar dalam pemecahan masalah tersebut.
Itulah yang harus menjadi titik awal: mencetak ibu-ibu yang beradab dan bijaksana bagi mereka yang di masa depan akan memimpin dan memerintah rakyat. Sebab: “Sekolah semata tidak akan mampu memajukan masyarakat, lingkungan keluarga pun
moet meêwerken. Vooral van het huisgezin mòet de opvoedende kracht uitgaan - het huisgezin is er dag en nacht, de school slechts op enkele uren van den dag.’
Reeds ziet zij voor zich, hoe die school voor dochters van hoofden zal moeten worden ingericht. Het zij een internaat, opdat meisjes voor wie een andere weg niet openstaat dáar haar gansche opvoeding kunnen ontvangen. Maar de inrichting moet ook toegankelijk zijn voor daarbuiten wonende leerlingen. Als taal van het onderwijs kiest zij met beslistheid het Nederlandsch omdat het de grondige kennis van deze taal is die de bovenste lagen van de inlandsche samenleving tot ontwikkeling, tot geestelijke vrijheid zal kunnen brengen. ‘Maar daarom verwaarlooze men de eigen taal niet, daaraan bestede men de meeste zorg naast het Hollandsch.’ Want niets is dwazer dan te meenen dat de kennis van het Hollandsch zonder meer reeds beschaving beteekent. Neen, steeds houde men den leerlingen voor oogen ‘dat de beschaving nog in iets anders zit dan in Hollandsch spreken, Hollandsche uiterlijke maniertjes en nog minder in de Europeesche kleêren. De kennis der Hollandsche taal is de sleutel, die de schatkamers van westersche beschaving, wetenschappen, ontsluit; men heeft er te werken om zich wat van die schatten eigen te maken.’
Niet dat zij de westersche beschaving onfeilbaar acht. Zij heeft genoeg gezien en gehoord om te weten dat in de europeesche samenleving, even goed als in de inlandsche, onoprechtheid en zelfzucht dikwijls sterker zijn dan eerlijkheid en naastenliefde. Maar alleen weten en nadenken kunnen den mensch tot het juiste inzicht brengen in zijn zedelijke en maatschappelijke plichten en het zijn de ‘schatkamers van westersche beschaving’ waarin zooveel wetens- en overdenkenswaards ligt opgehoopt. Met overtuiging sluit zij zich dan ook aan bij de beweging die in opkomst is in de inlandsche maatschappij en die, met behulp van het westersche weten, de Inlanders ‘vooruit’ wil brengen. Zij weet dat ongeloof en onwil van europeesche zijde den voortgang van die beweging belemmeren, maar grooter rem is nog het conservatisme van veel Javanen, hun ‘ingekankerde liefde voor de overoude “adat”’, die ‘adat’ die wil dat de lagere voor de hoogere kruipt, die onoprechtheid en slaafsheid aankweekt en die ook door Europeanen wordt benut om zich op een voetstuk te plaatsen dat hun beschaving hen verbieden moest te bestijgen.
‘Het is zeker niet hartverheffend om te zien, hoe de grijze wedono op den grond kruipt voor den kangdjeng toewan aspirant, een jong broekje dat nauwelijks de schoolbanken verlaten heeft.’ Laat mij mogen hopen dat er thans geen ‘jonge broekjes’ meer zijn, die bij het lezen van deze woorden van schaamte behoeven te blozen.
harus turut bekerja sama. Terutama dari lingkungan keluargalah daya didik itu harus memancar—keluarga hadir siang dan malam, sedangkan sekolah hanya beberapa jam dalam sehari.”
Ia telah membayangkan dalam benaknya bagaimana sekolah bagi putri-putri kepala bumiputra itu harus dirancang. Sekolah itu hendaknya berbentuk asrama (internaat), agar anak-anak gadis yang tidak memiliki jalan lain dapat memperoleh seluruh pendidikannya di sana. Namun institusi tersebut harus terbuka pula bagi murid-murid luar yang tidak tinggal di asrama. Sebagai bahasa pengantar pendidikan, ia memilih bahasa Belanda dengan tegas, karena penguasaan mendalam atas bahasa inilah yang akan mampu membawa lapisan atas masyarakat pribumi menuju kemajuan dan kemerdekaan berpikir. “Tetapi jangan karena itu bahasa sendiri lantas diabaikan; berikanlah perhatian terbesar pada bahasa ibu di samping bahasa Belanda.” Sebab tidak ada yang lebih keliru daripada anggapan bahwa sekadar bisa berbahasa Belanda sudah otomatis berarti memiliki peradaban. Bukan demikian, para murid harus selalu diingatkan “bahwa peradaban terletak pada hal yang lebih luhur daripada sekadar bercakap bahasa Belanda, bertingkah laku meniru orang Belanda, dan terlebih lagi sekadar mengenakan pakaian Eropa. Penguasaan bahasa Belanda adalah anak kunci yang membuka perbendaharaan peradaban Barat dan ilmu pengetahuan; orang harus bekerja keras di sana untuk mereguk sebagian dari perbendaharaan pusaka tersebut.”
Bukan berarti ia menganggap peradaban Barat tanpa cela. Ia telah cukup banyak melihat dan mendengar untuk memahami bahwa di dalam masyarakat Eropa, sama halnya seperti dalam masyarakat pribumi, kepalsuan dan keegoisan kerap kali lebih dominan daripada kejujuran dan cinta kasih sesama. Namun hanya melalui pengetahuan dan perenungan pikiranlah manusia dapat dibimbing menuju pemahaman yang benar mengenai kewajiban-kewajiban moral dan kemasyarakatannya; dan di dalam “perbendaharaan peradaban Barat” itulah bertumpuk begitu banyak hal yang patut dipelajari dan direnungkan. Dengan keyakinan penuh ia menggabungkan diri ke dalam pergerakan yang mulai tumbuh di tengah masyarakat bumiputra, pergerakan yang dengan bantuan ilmu pengetahuan Barat berhasrat membawa kaum pribumi “maju melangkah”. Ia tahu bahwa keraguan dan keengganan dari pihak Eropa menghambat laju gerakan ini, namun rem penghambat yang jauh lebih besar adalah sikap konservatisme dari banyak kalangan orang Jawa sendiri: “kecintaan yang telah mendarah daging terhadap ‘adat’ purbakala”—adat yang menuntut orang bawahan harus merangkak menyembah di hadapan atasan, adat yang menumbuhsuburkan kemunafikan dan jiwa budak, serta adat yang turut dimanfaatkan oleh orang-orang Eropa untuk menempatkan diri mereka di atas tumpuan tahta yang seharusnya dilarang oleh martabat peradaban mereka sendiri.
“Sungguh sama sekali tidak membangkitkan kebanggaan hati menyaksikan bagaimana seorang wedana berambut perak harus merangkak di lantai di hadapan ‘kandjeng toewan aspirant’—seorang pemuda ingusan yang baru saja keluar dari bangku sekolah.” Izinkan saya berharap bahwa pada masa sekarang ini tidak ada lagi “pemuda-pemuda ingusan” yang perlu tersipu malu saat membaca kata-kata ini.
Veel van hetgeen zooeven werd aangehaald uit Kartini's denkbeelden over de opvoeding der javaansche vrouw werd niet ontleend aan haar brieven maar aan een nota die zij in Januari 1903 op verzoek van mr. J. Slingenberg samenstelde en die achter de brieven werd afgedrukt. In die nota, aan het hoofd waarvan zij haar geliefde leuze: ‘Geef den Javaan opvoeding!’ schreef, heeft zij vollediger en met meer samenhang dan in haar brieven, haar beschouwingen over het opvoedings-vraagstuk samengevat. Men kan er uit leeren hoe verlicht, maar hoe verstandig tevens, zij oordeelde over hetgeen de zorg voor Insulinde's toekomst vereischte. Niet alleen aan hetgeen háar het naast aan het hart lag, de opvoeding der meisjes, sprak zij zich in die nota uit, ook verschillende belangrijke onderdeelen van de opleiding der mannelijke jeugd werden door haar behandeld met een beslistheid en een kennis van zaken, die men eer bij een staatsman van rijperen leeftijd, dan bij een 23-jarige Javaansche zoeken zou. Enkele aanhalingen mogen mijn oordeel staven.
Banyak hal yang baru saja dikutip mengenai gagasan Kartini tentang pendidikan wanita Jawa sesungguhnya tidak diambil dari surat-suratnya, melainkan dari sebuah nota (memorandum) yang ia susun pada bulan Januari 1903 atas permintaan Mr. J. Slingenberg, yang dimuat di bagian lampiran buku surat-suratnya. Di dalam nota tersebut, yang pada bagian judulnya ia tuliskan semboyan kesayangannya: “Geef den Javaan opvoeding!” (Berilah orang Jawa pendidikan!), ia telah merangkum pandangan-pandangannya mengenai permasalahan pendidikan secara lebih lengkap dan sistematis daripada yang tertuang dalam surat-suratnya. Dari dokumen itu orang dapat mempelajari betapa tercerahkan, sekaligus betapa bijaksana pertimbangannya mengenai apa yang dibutuhkan bagi masa depan Nusantara (Insulinde). Tidak hanya mengenai hal yang paling dekat di hatinya, yakni pendidikan kaum putri, yang ia uraikan dalam nota tersebut; berbagai bagian penting mengenai pendidikan bagi kaum muda laki-laki pun dibahasnya dengan ketegasan dan penguasaan materi yang lebih menyerupai pemikiran seorang negarawan senior daripada tulisan seorang gadis Jawa berusia 23 tahun. Beberapa kutipan berikut dapat memperkuat penilaian saya:
Op de opleidingsscholen voor Inlandsche ambtenaren en onderwijzers, geve men een welvoorziene bibliotheek, zoo mogelijk in drie talen Javaansch, Maleisch en Hollandsch, bevattende leerrijke, ontwikkelende en den geest voedende, verrijkende en verheffende boeken. Zoo veel mogelijk bevordere men de liefde voor litteratuur bij de leerlingen. En opdat er met vrucht gelezen worde, leze men onder leiding van onderwijzers, die zelf gevoel voor litteratuur hebben. Het gelezene bespreke men telkens. Zooveel mogelijk moet een vrije gedachtenwisseling en -wrijving onder de leerlingen bevorderd worden. Men legge bijvoorbeeld ‘spreekavonden’ aan, onder leiding van onderwijzers, waarop belangrijke zaken en gebeurtenissen worden besproken. De jongelieden denken daarover na en deelen hun gedachten mee op een volgende bijeenkomst. Men lache hen niet uit als zij vreemde theoriëen verkondigen, doch helpe hen met tact, zachtheid en liefde op weg....
Energieke, intelligente Inlandsche jongelieden stelle men in de gelegenheid hun opvoeding aan Europeesche Hooge Scholen te voltooien. Inlandsche meesters in de rechten konden 't land uitnemende diensten bewijzen. Na de voltooiïng hunner studiën aan de Hooge School stelle men hen in staat hun studiën voort te zetten in 't land hunner geboorte en onder 't volk welks taal de
Pada sekolah-sekolah pelatihan pamong praja pribumi dan sekolah guru, hendaknya disediakan perpustakaan yang lengkap, sedapat mungkin dalam tiga bahasa: Jawa, Melayu, dan Belanda, yang memuat buku-buku yang mendidik, mencerahkan, memberi santapan rohani, serta memperkaya dan mengangkat derajat budi pekerti. Sedapat mungkin tanamkanlah kecintaan terhadap sastra pada diri para murid. Dan agar pembacaan itu membawa hasil yang bermanfaat, hendaknya mereka membaca di bawah bimbingan guru-guru yang memiliki kepekaan terhadap karya sastra. Apa yang telah dibaca hendaknya selalu didiskusikan bersama. Sedapat mungkin harus didorong adanya pertukaran dan silang pendapat yang bebas di antara para siswa. Adakanlah misalnya ‘malam diskusi’ di bawah bimbingan para guru, tempat dibahasnya masalah-masalah dan peristiwa-peristiwa penting. Para pemuda diminta memikirkannya dan menyampaikan pandangan mereka pada pertemuan berikutnya. Jangan menertawakan mereka apabila mereka melontarkan teori-teori yang janggal, melainkan bimbinglah mereka dengan taktik, kelembutan, dan kasih sayang...
Para pemuda pribumi yang bersemangat dan cerdas hendaknya diberi kesempatan untuk menuntaskan pendidikan mereka di Perguruan Tinggi Eropa. Para ahli hukum pribumi (Meester in de rechten) kelak dapat memberikan bakti yang luar biasa bagi negeri ini. Setelah menyelesaikan studi mereka di Perguruan Tinggi, berilah mereka fasilitas untuk melanjutkan penelitian di tanah kelahiran mereka dan di tengah-tengah rakyat yang bahasanya adalah bahasa
Als ingenieur, als houtvester zouden energieke, intelligente Inlanders op hun plaats zijn en ook veel goeds kunnen doen èn voor 't gouvernement èn voor de bevolking.
Dat dan Nederland de zonen en dochteren van Java in de gelegenheid stelle, zich bekwaamheden te verwerven die hen in staat zouden stellen hun land en volk tot geestesontwikkeling en grooten bloei te brengen - Neêrland tot sieraad en eer!’
In de ruim acht jaren die verstreken zijn sedert Kartini dit programma opstelde is er wel iets in haar geest veranderd. Het aantal scholen tot opleiding van inlandsche ambtenaren werd kort geleden met drie vermeerderd. Ook is in 1909 een school tot opleiding van inlandsche rechtskundigen geopend. Het stelsel der magangs - jongelui van goeden huize die jarenlang als volontairs op gouvernementsbureaux dienen in de hoop om met een slappen rug en wat protectie eindelijk wel een baantje te zullen krijgen - is, officieel althans, veroordeeld en afgeschaft. Tal van inlandsche medici stroomen - niet met gouvernementssteun doch geheel uit eigen kracht - naar Nederland om er hun studiën te voltooien en den artstitel te verwerven. Uit dit alles blijkt, hoe goed de bezielde schrijfster de teekenen des tijds en haar volk
Sebagai insinyur dan ahli kehutanan, kaum bumiputra yang bersemangat dan cerdas akan menempati posisi yang tepat dan dapat melakukan banyak kebaikan, baik bagi pemerintah maupun bagi rakyat banyak.
Maka dari itu, kiranya Belanda memberikan kesempatan kepada putra-putri Jawa untuk meraih kecakapan-kecakapan yang akan memampukan mereka membawa tanah air dan bangsanya menuju kemajuan akal budi dan kemakmuran yang gilang-gemilang—yang akan menjadi permata dan kehormatan bagi Negeri Belanda!”
Dalam kurun waktu delapan tahun lebih sejak Kartini menyusun program tersebut, beberapa perubahan ke arah pemikirannya memang telah terjadi. Jumlah sekolah pelatihan pamong praja bumiputra (OSVIA) baru-baru ini ditambah tiga buah. Pada tahun 1909 sebuah sekolah pendidikan hukum untuk bumiputra (Rechtsschool) juga telah dibuka. Sistem pemagangan (magang)—para pemuda dari keluarga terpandang yang bertahun-tahun bekerja sukarela tanpa gaji di kantor-kantor pemerintah dengan harapan bahwa lewat sikap membungkuk dan bantuan koneksi kerabat kelak akan memperoleh jabatan—secara resmi setidaknya telah dikecam dan dihapuskan. Banyak dokter bumiputra kini berbondong-bondong—bukan dengan beasiswa pemerintah, melainkan murni atas biaya dan usaha sendiri—berangkat ke Belanda untuk menamatkan studi kedokteran mereka dan meraih gelar dokter penuh (arts). Dari semua perkembangan ini tampaklah betapa tepatnya sang penulis berjiwa mulia itu dalam membaca tanda-tanda zaman dan memahami denyut nadi bangsanya.
begrepen had. Jammer maar dat zoo veel van wat door haar begeerd en aanbevolen werd nog steeds tot de vrome wenschen behoort.
Het is meer dan een alledaagsche plichtpleging indien ik beweer dat mr. J.H. Abendanon met het uitgeven van Kartini's geestelijke nalatenschap een goed werk heeft verricht. Ook vereert hem niet weinig de kiesche wijze waarop hij dit deed, zich beijverend vooral háar beeld te doen uitkomen en zelf zooveel mogelijk op den achtergrond te blijven. In een sobere inleiding, nog geen tien bladzijden lang, licht hij den lezer in omtrent sommige feiten en bijzonderheden die tot een juist begrip van zijn uitgave bekend moesten zijn. Overigens bepaalt hij zich tot zeer enkele noten en de weinige regels, hierboven aangehaald, waarin hij Kartini's ontijdigen dood in herinnering brengt.
Aan den uiterlijken vorm van het boek is groote zorg besteed, terwijl toch een van ernst getuigende eenvoud werd betracht. Enkele lichtdrukken tusschen de bladzijden geplaatst geven den kaboepaten te Djapara, eenige plekjes in de buurt van dat regentsverblijf, den kaboepaten te Rembang en, droevig slot der rij, het graf van Kartini te zien. Boven sommige brieven staan vignetten, inlandsche landschappen naar schetsen die mevrouw Abendanon voor haar jonge vriendin maakte. Als slotfiguren onder de hoofdstukken vindt men afbeeldingen van javaansche kunstnijverheidsvoorwerpen. Maar de waardevolste van alle illustraties is Kartini's portret tegenover den titel. Het aristocratisch-javaansche in haar wezen wordt verzacht door een ietwat weemoedigen glimlach en opgeluisterd door oogen waaruit een mooie ziel tot ons spreekt.
De bedoeling die mr. Abendanon met deze belangrijke uitgave had was niet om enkel een platonische bewondering voor het nobel streven van het jonge meisje te kweeken, maar ook om die bewondering zich te doen uiten in een daad: de oprichting van een kost- en dagschool voor dochters van inlandsche hoofden, zooals Kartini zich die gedacht had. De baten der uitgave worden bestemd voor die Raden Adjeng
Namun sungguh disayangkan bahwa begitu banyak hal yang dicita-citakan dan direkomendasikan oleh Kartini hingga kini masih sebatas harapan mulia yang belum terwujud.
Bukan sekadar basa-basi lazim jika saya menyatakan bahwa Mr. J.H. Abendanon telah menorehkan suatu karya kebajikan yang besar dengan menerbitkan warisan rohani Kartini ini. Sikapnya yang teramat santun dalam menyunting buku ini pun patut menuai pujian tinggi; beliau berikhtiar terutama untuk menampilkan kepribadian Kartini secara utuh dan membiarkan dirinya sendiri sebisa mungkin berada di balik layar. Dalam pengantar singkat yang tak sampai sepuluh halaman panjangnya, beliau memberikan penjelasan kepada pembaca mengenai beberapa fakta dan rincian yang mutlak diperlukan demi pemahaman yang tepat atas terbitan ini. Selebihnya, beliau membatasi diri hanya pada beberapa catatan kaki pendek serta beberapa baris kalimat—sebagaimana dikutip di atas—yang mengenang wafatnya Kartini yang teramat dini.
Bentuk fisik dari buku ini digarap dengan ketelitian tinggi, sembari tetap mempertahankan kesederhanaan yang memancarkan kesungguhan budi. Beberapa cetakan foto yang disisipkan di antara halaman-halaman memperlihatkan gedung kabupaten Jepara, beberapa sudut pemandangan di sekitar kediaman bupati tersebut, kabupaten Rembang, dan—sebagai penutup deretan yang menyedihkan—makam Kartini. Di atas beberapa surat tertera vignet pemandangan alam Hindia berdasarkan sketsa yang dibuat oleh Nyonya Abendanon untuk sahabat mudanya. Sebagai ilustrasi penutup di bawah bab-bab, terdapat gambar-gambar karya seni kerajinan tangan Jawa. Namun yang paling berharga dari seluruh ilustrasi tersebut adalah potret Kartini yang dipasang berhadapan dengan halaman judul. Ciri kebangsawanan Jawa dalam dirinya diperlembut oleh senyuman yang sedikit bernuansa sendu, dan disinari oleh sepasang mata yang darinya sebuah jiwa yang indah memancarkan suaranya kepada kita.
Tujuan Mr. Abendanon menerbitkan karya penting ini bukanlah semata-mata untuk menumbuhkan kekaguman platonis terhadap perjuangan luhur gadis muda tersebut, melainkan agar kekaguman itu mengejawantah menjadi suatu tindakan nyata: pendirian sebuah sekolah asrama dan sekolah harian bagi putri-putri kepala bumiputra, sebagaimana yang dahulu dicita-citakan oleh Kartini. Seluruh keuntungan dari penerbitan buku ini diperuntukkan bagi pendirian Sekolah Raden Adjeng Kartini (Kartini-school),
Kartini-school ‘waarvan’ naar men met vreugde vernemen zal, reeds ‘de eerste financieele steen gelegd is’.
De verwezenlijking mogelijk maken van Kartini's zoo goed gedachten en zoo diep doorvoelden lievelingswensch in inderdaad wel het minste dat Nederland doen kan om den tol van zijn erkentelijkheid jegens deze Javaansche te betalen. Want nog nooit werd op zoo treffende en zoo boven alle mogelijkheid van verdenking verheven wijze de groote beteekenis der nederlandsche cultuur voor Insulinde in 't licht gesteld als door Kartini geschiedde in menigen brief en in haar nota over de volksontwikkeling. Nederlanders die twijfelen mochten of onze beschaving en onze taal nog een roeping te vervullen hebben, kunnen door haar van dien twijfel worden genezen. Tevens overwon zij door haar voorbeeld op schitterende wijze elken twijfel die nog mocht bestaan omtrent de vatbaarheid van den inlandschen geest en het inlandsche gemoed voor een rijke ontwikkeling.
De Engelschen zeggen dat drie generaties vereischt worden om een gentleman te maken, hier ziet men reeds in het tweede geslacht het heerlijke product eener kruising van javaansche en nederlandsche cultuur! En men hale niet ongeloovig de schouders op met een: ‘uitzonderingsgevallen bewijzen niets’. Superieure geesten als Kartini zijn altijd uitzonderingen. Maar dat zulk een uitzondering aan het licht kwam nadat op zoo beperkte schaal en gedurende zoo korten tijd ‘beschavingsproeven’ werden genomen mag dan toch wel als een bewijs gelden van de zeldzame begaafdheid van het ras en van zijn vatbaarheid voor de associatie zijner cultuur aan de onze.
Moeilijk kon een koloniale mogendheid, die de door haar bestuurde volken tot hooger peil wil verheffen en hen met duurzame banden aan het moederland wenscht te verbinden, een voor haar streven bemoedigender getuigenis vinden dan Kartini's gedachten over en voor het javaansche volk, die tevens een betrouwbaren leidraad voor hen die den ontwikkelingsarbeid moeten ter hand nemen aanbieden. Hoe moet haar uit de ziel voortgekomen geloofsbeschouwing stemmen tot groothartige verdraagzaamheid tegenover den Islâm! Hoe wijzen haar vertoogen over het nut der westersche wetenschap voor de kennis en de juiste waardeering van wat in de inlandsche maatschappij leeft ons den
yang sebagaimana akan didengar dengan sukacita, “peletakan batu pertama dari segi pendanaannya telah berhasil diwujudkan.”
Memungkinkan terwujudnya impian terkasih Kartini yang dirancang dengan begitu matang dan dihayati dengan begitu mendalam sesungguhnya adalah hal paling minimal yang dapat dipersembahkan oleh Belanda sebagai wujud pelunasan utang budi dan rasa terima kasihnya kepada putri Jawa ini. Sebab belum pernah arti penting kebudayaan Belanda bagi Nusantara ditunjukkan secara demikian menyentuh dan sedemikian bersih dari segala prasangka kecurigaan sebagaimana yang telah dilakukan oleh Kartini dalam banyak suratnya serta dalam nota pemikirannya tentang pembangunan pendidikan rakyat. Orang-orang Belanda yang barangkali masih ragu apakah peradaban dan bahasa kita masih mengemban suatu panggilan tugas mulia, dapat disembuhkan dari keragu-raguannya oleh Kartini. Pada saat yang sama, melalui teladannya, ia meruntuhkan secara gilang-gemilang setiap keraguan yang mungkin masih tersisa mengenai kapasitas akal budi dan kedalaman jiwa bumiputra dalam menerima perkembangan peradaban yang kaya.
Orang Inggris mengatakan bahwa dibutuhkan waktu tiga generasi untuk membentuk seorang gentleman; di sini kita melihat bahkan pada generasi kedua telah lahir produk mahakarya yang indah dari persilangan antara kebudayaan Jawa dan kebudayaan Belanda! Dan janganlah orang mengangkat bahu dengan nada skeptis sembari berkata: “kasus perkecualian tidak membuktikan apa-apa.” Jiwa-jiwa unggul seperti Kartini memang selalu merupakan sebuah perkecualian. Namun kenyataan bahwa perkecualian semacam ini dapat muncul ke permukaan setelah "eksperimen peradaban" dilakukan dalam skala yang begitu terbatas dan dalam rentang waktu yang demikian singkat, patutlah dipandang sebagai bukti nyata atas bakat luar biasa dari ras ini dan atas kesiapannya untuk berasosiasi dengan kebudayaan kita.
Hampir mustahil bagi suatu kekuasaan kolonial—yang berhasrat mengangkat derajat bangsa-bangsa yang diperintahnya ke taraf yang lebih tinggi dan ingin mengikat mereka dengan ikatan yang kekal pada negeri induk—untuk menemukan kesaksian yang lebih membesarkan hati bagi perjuangannya daripada buah pikiran Kartini tentang dan untuk bangsa Jawa, yang sekaligus menawarkan pedoman tepercaya bagi mereka yang harus memikul kerja pembangunan tersebut. Betapa pandangan keagamaannya yang memancar murni dari lubuk jiwa mengajak kita pada sikap toleransi yang berjiwa besar terhadap Islam! Betapa uraian-uraiannya mengenai manfaat ilmu pengetahuan Barat demi memahami dan menghargai secara tepat apa yang hidup di dalam masyarakat pribumi telah menunjukkan kepada kita
weg dien wij uitmoeten! Hoe duidelijk wordt ons nu de overwegende beteekenis eener grondige kennis van onze taal en van onze letterkunde voor alle Inlanders wier aanleg hen voorbestemt tot het geven van leiding aan het economisch, maatschappelijk en politiek ontwikkelingsproces! Hoe is boven allen twijfel gesteld dat de opleiding van inlandsche meisjes tot beschaafde, degelijke, verstandige menschen een van de kostbaarste geschenken is die wij aan Insulinde zouden kúnnen aanbieden!
Moge dan de meisjesschool die mr. Abendanon reeds met Kartini's geëerden naam heeft gedoopt spoedig verrijzen. Of zij geheel van particulieren uitga dan wel met regeeringssteun tot stand kome is onverschillig, als zij binnen afzienbaren tijd er maar is. De grootste zorg worde besteed aan de keuze van onderwijzend personeel. Alleen het allerbeste dat Nederland en Indië op dit gebied kunnen aanbieden kan goed genoeg zijn. Niet enkel knappe leeraressen zijn noodig, maar ook opvoedsters, doordrongen van het gewicht harer taak en die taak met liefde en toewijding vervullend.
Nederlandsch en nederlandsche letterkunde nemen in het onderwijs een voorname plaats in, daarnevens de inlandsche taal of talen. Andere westersche talen dan het Nederlandsch late men voorloopig ter zijde; het is beter dat de leerlingen zich éen vreemde taal goed eigen maken, dan dat zij haar krachten verbrokkelen. De brieven van Kartini leveren het bewijs hoe ver een Inlandsche, zonder kennis van een andere westersche taal dan de onze, het brengen kan in fijne beschaving en in het uitdrukken van haar diepste gevoelens. Aan het verlangen om kennis te nemen van het beste dat, buiten de nederlandsche letterkunde, werd gedacht en gedicht kan voor een groot deel worden tegemoetgekomen door goede vertalingen van buitenlandsche meesterwerken, zooals bijv. de Wereldbibliotheek er reeds zoovele heeft gebracht.
Eén factor, ter verzekering dat het onderwijs aan die school voor inlandsche meisjes aan zijn bestemming zal beantwoorden, is alvast aanwezig: het bestaan van een leer- en leesboek, dat voor de leerlingen der hoogste klassen een bron van bezieling en opvoedende kracht kan zijn. Het is het boek van Kartini-zelf. Er staat daarin niets dat een meisje tusschen de 16 en 18 jaar niet zou mogen lezen en er staat daarentegen van alles in, dat zulk een meisje kan stichten en ver-
arah jalan yang harus kita tempuh! Betapa menjadi teramat terang benderang bagi kita sekarang arti penting yang menentukan dari penguasaan mendalam atas bahasa dan sastra kita bagi seluruh kaum bumiputra yang bakat alaminya mentakdirkan mereka untuk memimpin proses pembangunan ekonomi, sosial, dan politik! Betapa kini telah berada di atas segala keraguan bahwa mendidik gadis-gadis bumiputra menjadi pribadi-pribadi yang beradab, berkarakter tangguh, dan bijaksana adalah salah satu hadiah paling berharga yang sanggup kita persembahkan kepada Nusantara!
Semoga sekolah keputrian yang oleh Mr. Abendanon telah ditabalkan dengan nama terhormat Kartini dapat segera berdiri tegak. Apakah sekolah itu kelak lahir sepenuhnya dari inisiatif swasta ataupun berdiri dengan sokongan dana pemerintah, bukanlah masalah pokok, asalkan sekolah itu terwujud dalam waktu dekat. Perhatian terbesar hendaknya dicurahkan pada pemilihan tenaga pendidik. Hanya yang terbaik dari apa yang dapat ditawarkan oleh Belanda dan Hindia dalam bidang inilah yang layak mengajar di sana. Bukan hanya guru-guru yang cerdas yang dibutuhkan, melainkan sosok-sosok pendidik sejati yang diresapi oleh kesadaran akan bobot keluhuran tugasnya dan yang menunaikan tugas itu dengan cinta kasih dan pengabdian.
Bahasa dan sastra Belanda hendaknya menempati porsi utama dalam pengajaran, berdampingan secara erat dengan bahasa atau bahasa-bahasa daerah bumiputra. Bahasa-bahasa Barat selain bahasa Belanda untuk sementara waktu sebaiknya dikesampingkan terlebih dahulu; jauh lebih baik bagi para siswi untuk menguasai satu bahasa asing dengan sempurna daripada memecah konsentrasi kekuatan mereka. Surat-surat Kartini memberikan bukti nyata betapa jauhnya seorang putri pribumi, tanpa penguasaan bahasa Barat selain bahasa kita, sanggup mencapai taraf kehalusan peradaban dan kemahiran dalam menuangkan perasaan batinnya yang terdalam. Hasrat untuk mempelajari karya-karya terbaik yang pernah dipikirkan dan digubah di luar khazanah sastra Belanda sebagian besar dapat dipenuhi melalui terjemahan-terjemahan bermutu dari mahakarya dunia, sebagaimana misalnya telah banyak dihadirkan oleh seri pustaka Wereldbibliotheek.
Satu faktor penjamin bahwa pengajaran pada sekolah bagi putri-putri bumiputra tersebut akan memenuhi tujuannya kini telah tersedia: yakni keberadaan sebuah buku ajar dan buku bacaan yang bagi para siswi di kelas-kelas tertinggi dapat menjadi sumber inspirasi dan kekuatan pendidik budi pekerti. Buku itu tak lain adalah buku karya Kartini sendiri. Tidak ada satu patah kata pun di dalamnya yang tidak layak dibaca oleh seorang gadis berusia antara 16 hingga 18 tahun; sebaliknya, di dalamnya termuat segala hal yang mampu meneguhkan dan
heffen, dat haar geest verrijken, haar gemoed veredelen, haar wilskracht versterken, haar karakter vormen zal. De omstandigheid dat dit boek geschreven werd door een landgenoote zal eensdeels sympathie en bewondering wekken, anderdeels zelfvertrouwen schenken. Zelfs de foutjes die er in voorkomen geven het paedagogische waarde: men zij vooral op zijn hoede voor die moeilijkheden der nederlandsche taal, die zelfs Kartini niet altijd de baas was!
Overigens zal voor de toekomstige Raden Adjeng Kartini-school wel geen betere wensch kunnen worden geuit, dan dat zij tal van leerlingen kweeke die, bezield met Kartini's geest, als dochters, zusters, echtgenooten en moeders, zullen mede-arbeiden aan het groote doel: de verheffing der inlandsche samenleving.
C.Th. van Deventer.
mengangkat martabat gadis tersebut, yang akan memperkaya akalnya, memuliakan hatinya, memperteguh tekad kemauannya, dan menempa karakternya. Fakta bahwa buku ini ditulis oleh seorang putri bangsanya sendiri pada satu sisi akan membangkitkan simpati dan kekaguman, dan pada sisi lain akan menumbuhkan rasa percaya diri. Bahkan kekeliruan-kekeliruan kecil bahasa yang ada di dalamnya justru memberi nilai pedagogis tersendiri: agar para murid senantiasa waspada terhadap berbagai kerumitan bahasa Belanda, yang bahkan seorang Kartini pun tidak selalu luput darinya!
Selebihnya, bagi calon Sekolah Raden Adjeng Kartini di masa depan, kiranya tiada doa dan harapan yang lebih indah yang dapat dipanjatkan selain agar sekolah tersebut mampu mendidik banyak siswi yang, dijiwai oleh semangat Kartini, sebagai putri, saudara perempuan, istri, dan ibu, akan turut bekerja bersama demi tercapainya tujuan agung: pengangkatan harkat dan martabat masyarakat bumiputra.
C.Th. van Deventer.
1. Raden Adjeng: titel van regentsdochters vóór zij gehuwd zijn.
2. Raden Ajoe: titel van de echtgenoote van een regent.
3. Adat: gewoonte, traditie.
4. Kaboepaten: verblijf van den boepati d.i. regent.
5. Glazendeksel: bij den avondmaaltijd worden in Indië de bekers van uit hoorn of schildpad vervaardigde dekseltjes voorzien tot afwering van de insecten die op het lamplicht afkomen.
6. Poeloe Kapok: letterlijk het kapok-eiland d.i. het bed.
7. Goestikoe: mijn Heer.
8. Bendoro: eigenlijk heer! maar ook gebruikt tegenover voorname vrouwen of jonkvrouwen.
9. Gamelan: het, grootendeels uit slaginstrumenten bestaande javaansch orchest.
10. Ginondjing: naam van een gamelancompositie.
11. Wajang: het javaansche tooneelspel, meest vertoond met behulp van uit leder gesneden figuren, waarvan de schaduwen op een gespannen doek vallen.
12. Wedono: districtshoofd (elk regentschap is verdeeld in districten).
13. Kandjeng toewan aspirant: letterlijk ‘hoogedelgestrenge heer aspirant-controleur’, natuurlijk ironisch op te vatten.
15. Dokter djawa: letterlijk ‘javaansche dokter’, de tot voor korten tijd officiëele titel van de inlandsche artsen.
Aanteekening: Djapara en Japara. De eerste schrijfwijze sluit zich aan bij de javaansche en bij de uitspraak; de tweede, door Kartini gevolgde, is de officieele, die wellicht van de Engelschen werd overgenomen (evenals Cheribon voor Tjirebon).
1. Raden Adjeng: Gelar bagi putri bupati sebelum ia melangsungkan pernikahan.
2. Raden Ajoe: Gelar bagi istri seorang bupati.
3. Adat: Kebiasaan, tradisi turun-temurun.
4. Kaboepaten: Tempat tinggal atau istana kediaman bupati.
5. Glazendeksel (Tutup Gelas): Penutup gelas dari tanduk/penyu saat makan malam di Hindia guna menghalau serangga lampu.
6. Poeloe Kapok: Secara harfiah "Pulau Kapuk", kiasan untuk tempat tidur/peraduan.
7. Goestikoe: Gustiku; Tuhanku / Junjunganku.
8. Bendoro: Sebenarnya berarti "tuan", juga panggilan takzim untuk wanita bangsawan/putri priyayi.
9. Gamelan: Ansambel orkes musik tradisional Jawa yang didominasi instrumen perkusi.
10. Ginondjing: Nama salah satu komposisi gending gamelan Jawa.
11. Wajang: Seni pertunjukan teater bayangan kulit lembu bercerita kepahlawanan legendaris.
12. Wedono: Kepala distrik (pembagian wilayah di bawah kabupaten/kawedanan).
13. Kandjeng toewan aspirant: "Yang Mulia Tuan Aspiran-Kontrolir", sebutan bernada sindiran untuk pejabat Belanda pemula.
15. Dokter djawa: Gelar resmi awal bagi para dokter lulusan sekolah medis bumiputra (STOVIA).
Catatan Tambahan: Djapara dan Japara. Ejaan pertama mengikuti ortografi dan lafal Jawa; ejaan kedua adalah ejaan resmi kolonial serapan Inggris (seperti Cheribon untuk Tjirebon).
📜 Dokumen Negara: Keputusan Presiden Republik Indonesia No. 108 Tahun 1964
Pahlawan Kemerdekaan NasionalBerikut adalah arsip naskah otentik Keputusan Presiden RI No. 108 Tahun 1964 yang ditandatangani oleh Presiden Ir. Soekarno pada tanggal 2 Mei 1964. Keputusan ini secara resmi menetapkan Raden Adjeng Kartini sebagai Pahlawan Kemerdekaan Nasional dan menetapkan tanggal 21 April sebagai Hari Kartini:
Makna Kehidupan: Amanat Peradaban untuk Generasi Penerus
Melalui ulasan mendalam C.Th. van Deventer atas pemikiran dan nota "Geef den Javaan opvoeding!" (1903), terpancar 4 pilar filosofis yang menjadi kompas perjuangan mencerdaskan bangsa:
Menyerap Sains Modern, Menjaga Martabat Bangsa
Van Deventer menegaskan bahwa penguasaan bahasa dan ilmu pengetahuan Barat bukanlah untuk mencetak tiruan orang Eropa ("hollandsche maniertjes"), melainkan kunci membuka perbendaharaan sains dunia. Generasi penerus harus mampu menguasai teknologi termutakhir tanpa menanggalkan jati diri dan bahasa ibunya sendiri.
Menolak Mentalitas Budak dan Menjunjung Integritas
Kritik tajam Kartini terhadap budaya merangkak di lantai di hadapan penguasa dan praktik pemagangan tanpa gaji (magang) menuntut ditegakkannya meritokrasi. Keberhasilan seseorang harus ditentukan oleh kecakapan, moralitas, dan dedikasi nyata, bukan oleh senioritas semu, asal-usul feodal, atau koneksi kuasa.
Ibu sebagai Pilar Utama Pembangun Peradaban
Pendidikan bagi kaum putri adalah syarat mutlak kemajuan peradaban karena dari lingkungan keluargalah daya didik utama memancar siang dan malam. Membina budi pekerti wanita berarti melahirkan ibu dan pendidik tangguh yang kelak melahirkan generasi pemimpin yang adil, tercerahkan, dan berkeadaban.
Intelektualitas yang Berakar pada Pengabdian Nyata
Gagasan Kartini tentang dokter bumiputra yang meneliti ramuan tradisional dan sarjana hukum yang mendalami hukum adat menunjukkan bahwa ilmu pengetahuan harus kembali mengabdi kepada rakyat kecil. Hak istimewa mengenyam pendidikan wajib diwujudkan dalam kerja nyata mengangkat harkat masyarakat rentan.
💻 Relevansi Praksis: CBT Sekar 7 (us.sekolahkartini7.web.id) & Mandat Sejarah
Reaktualisasi Cita-Cita Pahlawan
Pengakuan resmi Presiden Ir. Soekarno melalui Keppres No. 108 Tahun 1964 yang menetapkan R.A. Kartini sebagai Pahlawan Kemerdekaan Nasional menemukan kesinambungan nyata dalam ekosistem asesmen modern CBT Sekar 7 melalui 4 pilar implementasi:
1. Demokratisasi Evaluasi & Akses Terbuka
Sebagaimana cita-cita Kartini meruntuhkan tembok pembatas sekolah feodal, platform CBT Sekar 7 dirancang ringan dan dapat diakses dari gawai sederhana siswa tanpa membebani biaya infrastruktur mahal pada satuan pendidikan.
2. Sains Global dengan Nafas Budaya Lokal
Mewujudkan prinsip "membuka perbendaharaan Barat tanpa melupakan bahasa sendiri", sistem CBT Sekar 7 menggabungkan teknologi komputasi awan modern dengan dukungan penuh integrasi literasi Aksara Jawa pada bank soal.
3. Melampaui Seremonial Menuju Aksi Nyata
Peringatan emansipasi tidak berhenti pada peringatan pakaian adat, melainkan pada pembangunan literasi digital mandiri di tingkat akar rumput untuk menuntaskan ketertinggalan teknologi pendidikan di daerah.
4. Menegakkan Budi Pekerti & Kejujuran Akademik
Fitur deteksi integritas ujian mendidik generasi penerus agar menjunjung tinggi kejujuran moral di atas nilai angka, selaras dengan tujuan hakiki pendidikan budi pekerti yang diperjuangkan Kartini dan Van Deventer.
us.sekolahkartini7.web.id merupakan wujud nyata reaktualisasi nota "Geef den Javaan opvoeding!" (1903) dan amanat Keppres No. 108 Tahun 1964—mewujudkan kedaulatan pendidikan digital yang inklusif, berintegritas, dan memuliakan harkat anak bangsa.
💬 Rembug & Tanggapan Warga
0 Komentar✍️ Tulis Tanggapan / Komentar: